Аты ахшылыкъ бла айтылгъанлай турлукъду

(Чабдарланы Къасымны жашы Борисни 90-жыллыгъына)    

Бир-бир адамла арабыздан кёп жыл мындан алгъа кетгенлерине да къарамай (былайда мен жууукъ адамларыбызны юсюнден айтмайма), атлары, этген ахшы ишлери, айтхан огъурлу сёзлери унутулмайдыла.

1992 жылны февраль айыны онекинчи кюнюнде ингирликде кеч, Хасанияны Баш тюз тийресинден тигелеп, юйню бир къабыргъасын саулай оюп, уллу КаМаз машина киреди. Насыпха,  ёлген, ачыгъан болмагъанды. Къышды, сууукъду. Юйюбюз оюлупду, андан сора жашар жерибиз хазна жокъду. Анам, атам да къарындашымы юйюнде турадыла, мен а анда-мында, бир ненча кечени редакцияда къалыргъа да тюшгенди.

Ол заманда мен бизге бир отоулу фатар окъуна берирлерин тилеп, республиканы оноучуларына, атлары айтылгъан белгили адамланы аллына болумну айтып барама. Болсада бизге бир зат бла болса да болушлукъ этерге ашыкъгъан хазна адам жокъ эди. Алай эте, бир кюн Чабдарланы Къасымны жашы Борисге приёмгъа барама. Ол заманда Борис Касымович республиканы Баш Советини Президиумуну Председателини къуллугъун толтура эди. Ол мени хапарыма тынгылап, столунда орунладан биринден карандаш алып, заявлениямы къыйырына: «Болушургъа керекди» деген эки сёзню жазып береди. Аны бла шахар администрациягъа барыргъа керек эдим. Шахар администрацияда да мени тилегиме эс бурадыла, ишлеген жерингден тийишли къагъытла келтир деп ашырадыла. Жарсыугъа, бир къауум зар адамланы хаталарындан мен, бизни юйюрюбюз да фатар къоллу болалмадыкъ. Алай, Чабдарланы Борисни хайырындан а тёшден тюшген жолну жанына къурулушчула таш хуна салгъандыла. Ары дери бир ненча кере тёш жолдан тюшген машиналадан къоркъуу тохтагъанды.

Ол Борис Касымовични кёп адамлагъа этген иги кесек ахшылыкъларыны къатында чёпге да жетмейди.

Май айны тогъузунчу кюнюнде Чабдар улугъа 90 жыл толлукъ эди. Белгили къырал эмда жамауат къуллукъчу, Къабарты-Малкъарны айныууна кесини уллу эмда тийишли юлюшюн къошхан адам. 1990-чы жыллада  республикада малкъарлыла бла къабартылыла айырылабыз деп къаугъа этгенлеринде, аны бирлигин сакълауда да Чабдар улу кесини юлюшюн къошар ючюн къалмагъанды. Бюгюнча эсимдеди, ол Долинскеде Курорт залда кёп адамланы аллында чыгъып айтхан акъыллы сёзлери. Ол заманда анга кёпле  къулакъ салгъандыла, айтханын эсге алгъандыла.

Чабдарланы Борис 1936 жылда Акъ-Суу элде туугъанды. Аны сабий заманы да артыкъ аламат эди деп айтырча тюйюлдю. Сегиз жылында кёчгюнчюлюкню къыйынлыгъын сынагъанды, атасы фронтда, анасы ёлюп, жаш ёксюзле тургъан юйде ёсгенди. Ол сынаула аны къылыгъын бютюн кючлю этгендиле, къаллай къыйынлыкъны аллында да чыдамлы болургъа, башхалагъа жан аурута билирге юйретгендиле.

Заманы жетгенде уа Борис аскер борчун толтурургъа баргъанды. 1970 жылда уа Ростовну бийик партия школун бошагъанды, ол шарт а анга къуллукъгъа жол ачханды. Терен акъыллы, оюмлу, айтырын-къайтырын, этерин да билген эр кишини бек алгъа КъМАССР-ни Министрлерини советини председателини орунбасарына, республиканы Баш Советини Президиумуну  председателине да саладыла, РСФСР-ни Баш Советини Президиумуну  депутатына да айырылады, республикада айырыу комиссияны председатели да болгъанды. Къайда ишлесе, къаллай къуллукъда болса да, ол кесин кётюрмеген, менсинмеген, не заманда да болушлукъ этерге ашыкъгъан, магъаналы ишлени болжалгъа салмай тамамлагъан адам эди.

Жууаплы къуллукълада ишлей, къаллай борчну да тамамлай, къурау хунери бла айырмалы болгъаны бла Чабдарланы Борис кесине сый-намыс да тапханды. Аны биргесине ишлегенле бюгюн да ол башханы сейирлерин  алгъа салгъанын чертедиле. Аны «колхозла бла совхозла тас этген кючлерин терк къайтарыргъа боллукъдула, халкъ  а – угъай» деген сёзлери аны къаллай ишге да жолунда алда белги болгъандыла: баш магъаналы иши – адамгъа къайгъырыу эди.

Кёп жылланы бет жарыкълы уруннганы ючюн, Борис Касымович Къызыл Байракъны ордени, Халкъланы шуёхлукълары, Сыйлылыкъны белгиси бла да саугъаланнганды. Аладан сора да, аны кёп санда майдаллары, белгилери, грамоталары да бар эдиле. Аны юйюню эшиги, себеплик излегенлеге не заманда да ачыкъ эди.

- Борисни, жарсыугъа, ёз сабийлери жокъ эдиле, алай мени къызыма, жашларыма да ол не заманда да эс бургъанды, аланы бек сюйгенди, жетишимлерине ёз сабийлерини жетишимлеринеча къууаннганды, - дейди республиканы Май районунда жашагъан эгечи Лиля. «Биз аны бла антлы шуёхла эдик, мени баш ием РСФСР-ни эмда КъМР-ни сыйлы агроному Михаил Клевцов бла да ол не заманда да бир тили болгъандыла, уллу шуёхлукъ жюрютгендиле. Экиси да олтуруп, сагъатла бла ушакъ этерге боллукъ эдиле. Клевцовну бир къауумланы тиллери бла жууапха тартханларында уа ол къалай жарсыгъанын, баям менден сора киши билмейди. Къызым, жашым да Москвада Ломоносов атлы университетге киргенлеринде, аны бошап, кандидат диссертацияларын къоруулагъанларын эшитгенинде да, аны къууанчыны чеги жокъ эди. Къызым Москвада окъугъан заманында  Борис ары ишини юсю бла барады, ол анга тюбеп, мастерскойгъа элтип, юсюне жыйрыкъ тикдирген эди. Кесим пединститутну физика-математика бёлюмюнде  окъуй, Къара-Суу элде лагерьде да ишлей эдим. Мен аны 1944 жылдан бери кёрмей, бери кёчгенибизде биринчи кере тюбеген эдик  бирге. Бизни тюбешиуюбюз а бек къууанчлы эди. Борис не заманда да, къаллай ишде да бек алгъа тынгылап, хар затны да иги кесекге дери сагъышланып, алай этиучю эди. Мен оруслугъа эрге баргъанымда уа: «Иги адамды Михаил, иги этгенсе, сайлауунга ыразыма!» - деген эди. Ол бир заманда да миллетлени айырмагъанды. Эм башха адамлыкъ шартны салгъанды. Бюгюнлюкде  аны эсгере айтхан огъурлу сёзлерин, этген ахшы ишлерин унутмайбыз», - дейди эгечи Лиля.

КъМР-ни Башчысыны  социал айнытыу эмда миллет проектлени жашауда бардырыу жаны бла энчи келечиси Уяналаны Амина уа, Борис Касымович бла ишлемегенин, болсада аны уллу адамлыкъ шартыны, терен акъыллылыгъыны, оюмлулугъуну, аны атасы бла Аминаны атасы-Мухтар Уллу Ата журт урушну кезиуюнде бирге къуллукъ эте, немисли фашистлени ууатыугъа уллу юлюшлерин къошханыны юсюнден  атасы  айтыучусун, Борис дуниясын алышхандан сора уа Кенжеде  Мухтарны къатында асыралгъанын, Амина атасыны, анасыны къабырларына баргъанда, Борис Касымовични къабырыны къатында тохтап, дууа окъумай кетмегенин айтханды.

Ахшы адам дуниядан кетсе, ызындан аны ахшы аты къалады. Чабдарланы Къасымны жашы Борисни атын да кёпле иги бла эсгергенлей турлукъларына бир тюрлю ишек жокъду.