Балдыргъан – къол бла тиерге жарамагъан «жашил жау»

Сосновский атлы балдыргъан (борщевик) бизни жанларыбызда эм къоркъуулу уулу хансладан бирине саналады. Ол кеси да адамны ахшы умут бла башланнган ишини ахыры аман бла бошалгъаныны юлгюсюдю. Бу материалда биз аны юсюнден толуракъ хапар айтайыкъ. Аны жарашдыргъанда,  Россельхознадзорну специалистлерини айтханларын да хайырланнганбыз.

Балдыргъанны къадар тюрлюсю барды. Бу биз сагъыннган (Сосновский) а - кёпжыллыкъ хансды, аны бийиклиги 4-5 метрге окъуна жетеди. Жап-жашил чапыракълары кенгдиле, акъсылдым гюллери уа жарымметрлик къысымлагъа жыйыладыла.

Бу хансны эм аманлыгъы — сууундады; анда «фуранокумарины» деген энчи затла бардыла. Аны ючюн сууу териге жагъылса, ол жетген жерде кюнден къоруулау кючню жокъ этеди. Кюнню таякълары алайгъа тийселе уа, бек къаты кюйюп, ачытып башлайды, кесинде да суу толгъан уллу къызыл къотурла чыгъадыла. Не сейир, ол суу кесини кючюн бек кёпге сакълайды. Сиз балдыргъанны кече кесип, сууу теригизде къалса, эрттенликде кюн чыкъгъанлай алайы кюйдюрюп башларыкъды. Алай болмаз ючюн,  олсагъат юйге кирип, юсюгюзню сапын бла иги жууугъуз.

Табийгъатха да аны зараны уллуду: балдыргъан кеси ёсген жерде башха хансланы барын да химия бла уулап ёлтюреди. Аны бири жыйырма минг чакълы урлукъ береди. Ала уа жер тюбюнде онбеш жылгъа дери сакъланып, ызы бла ёсюп башларгъа боллукъдула. Жаланда бири окъуна талай жылдан битеу тийрени барын да кючлеп къояргъа боллукъду.

Быллай балдыргъанны Кавказдан орта Азиягъа эмда Россейни ара жерлерине озгъан ёмюрню ортасында келтиргендиле. Алимле аны маллагъа учуз эмда хайырлы аш боллукъ суннгандыла. Алай а муратлары толмагъанды: аны отлагъан ийнеклени сютю ачы болуп, бишлакъ бла къаймакъ этерге да жарамай эди. Сора ханс кеси да бек «огъурсуз» болгъанын кёргюзтгенди. Къаралмай къалгъан бахчаладан терк чыгъып, жол жанланы, суу жагъаланы эмда бошуна тургъан жерлени барын да кючлеп башлагъанды. Таурухлагъа кёре, урушдан сора къырал башчыла хар жерде да балдыргъанны ёсдюрюрге оноу этген эдиле, аны мал ашха иги жарарыгъын билип. Алай ол а тёгерекдеги къудуретге эмда адамланы кеслерине уллу хата салгъанды. Аны ючюн балдыргъаннга халкъда «Сталинни дерти» да деучю эдиле.

Бюгюнлюкде бу уулу ханс къуру бизни къыралда угъай, Беларусьда, Украинада, Польшада эмда Прибалтика жанында жерлени кючлеп барады. Европаны кюнбатыш тийресинде, АБШ-да эмда Канадада уа аны жууугъу — Мантегаццини атлы балдыргъан къыйнайды адамланы. Жер башында хауа жылына баргъаны ючюн, бу уулу ханс шимал жанларына, Финляндиягъа эмда Арктикагъа дери да жетип барады. Кёп къыраллада ол бек къоркъуулугъа саналады, аны ючюн, алада жерлени иелерин аны бла къажау кюреширге борчлу этедиле.

Бу «жау» бла кюрешиу сакълыкъ излейди. Аны бош къояргъа жарамайды, нек дегенде, айтханыбызча, жаланда бири къадар урлукъ чачады, ала уа жер тюбюнде кёп жылланы ичинде ёсмей, кеслерине тийишли заманны сакълап турургъа боллукъдула. Бахчагъызны андан тазаларгъа сюе эсегиз, юсюгюзге къалын кийим, къолугъузгъа уа къол къап кийигиз, бетигизни, кёзлеригизни да жабыгъыз. Эм иги мадар — жаз башында, уулу ханс гитче болгъанда, аны тамырын тюбюнден окъуна кесип къурутууду.

Балдыргъан кёп жерни алгъан эсе, химия амалланы (гербицидлени) хайырланыргъа керекди. Сёз ючюн, глифосат дарманланы (Раундап, Торнадо). Аланы хансны чапыракъларына игирек жетдирирге керекди. Химияны хайырланнганда,  бек сакъ болугъуз: ол балдыргъан бла бирге башха битимлени да къурутургъа боллукъду. Эм игиси — дарманны ол гитче заманда, гюл этип башлагъынчы чачыуду. Ол заманны оздурсагъыз а, химияны кючю азыракъ боллукъду.

Алгъын заманлада, озгъан ёмюрню ортанчыларында дегенча, балдыргъан мал ашха жараулу битимлени санында болгъанды. Башхача айтханда, къырал аны игилендириу, жайыу бла кюрешгенди. Алай жерге, адамгъа да заранлы болгъанын ангылагъандан сора, балдыргъанны тийишли тизмеледен кетергендиле. Талай заманны болум алай тургъанды, бир ненча жыл мындан алгъа уа энди анга къажау жорукъла кийирилгендиле. Алагъа кёре балдыргъан ёсген жерлени иелери аны къурутургъа борчлудула – Жер кодексде аны бла байламлы излемле бардыла. Быйыл 1 мартда бютюнда къаты излемле чыкъгъандыла: балдыргъанны къуру эл мюлк угъай, бар тюрлю жерледе къурутургъа тийишлиди. Ханс табылгъан участканы иесине уа эсгертиу этиледи. Бир айны ичинде ол мадар этмесе, КоАП-ны 8.7 статьясыны 2-чи кесегине тийишлиликде тазир салынады: инсанлагъа – 20-50, къуллукъчулагъа – 50-100, энчи предпринимательлеге 50-100, предприятиялагъа эмда организациялагъа уа 400-700 минг сом.