«Биринчи тюбегенлей окъуна, аны акъылман, тюзлюкню сюйген, халал, ачыкъ жюрекли адам болгъанын эслейсе»

Кёп болмай къолума «Орус совет жазыучула Къабарты-Малкъарны юсюнден» деген 1988 жылда «Эльбрус» басмада чыкъгъан китап тюшгенди. Анда эсим белгили литератор, филология илмуланы доктору, искусствовед, СССР-ни къырал премиясыны лауреаты Андроников Ираклий Луарсабович бизни Къулийланы Къайсынны юсюнден жазгъан статьясына бёлюндю. Ол Къайсынны чыгъармаларын жюреги бла ангылагъаны хар сёзюнде эсленеди.

Ираклий Андроников статьясында Къулийланы Къайсынны поэзиясыны юсюнден, аны энчи шартларын белгилей, поэт бизни тюз къатыбызда сюелгенча суратлайды: аны къашларын кётюргенин, тынгылагъан заманында башын артха этгени – аллай затланы юсюнден башха китаплада артыкъ эс бёлюнмейди. Нек дегенде, ала адамны жазыу ишинде бир хайыр неда хата этмейдиле. Ираклий эслеген затла Къайсынны бек биринчиден къаллай адам болгъанын сезерге эм анга жууукъ этерге онг бередиле: «Поэт ушакъ этгенде, хапар айтхан адамыны тынгылагъанда, къашларын кётюрюп, башын артха этеди. Аны аз ышаргъаны, адамны айтханына къулакъ салгъаны, аны башында сагъышла, айтырыкъ сабыр жууабы къалай туугъанларын кёресе. Биринчи кере тюбегенимде окъуна, аны акъылман, тюзлюкню сюйген, халал, ачыкъ жюрекли адам болгъанын эслейсе.

Аллай сезимле аны китабыны бетин ачханда, айбатлы бояула бла ишленнген суратлада, сагъышла туудургъан зауукълу сезимледе, дуниягъа сюймеклигинде, терен оюмларын да кёресе.

Ираклийни Андроников статьясында Къайсынны туугъан жерине къаллай багъа бичгени, ол сюймекликни бийиклигин, кирсизлигин, тазалыгъын эслерге боллукъбуз. Поэт къайда болса да: Москвада окъугъан, аскерге кетген, юйюнден узакъ болгъан заманларыны юсюнден жазса да, ол бир заманда да Чегеминден узакъ кетмегени, аны бла бирликде болгъанлай тургъанын кёргюзтедиле.

Поэтни хар назмусу жери бла, адамлары бла чексиз сюймекликде эшитиледиле:

Къанатлы уясына, адам юйюне

Къайтыргъа дайым турурла сюйюне.

Алайсыз жашауда багъалы зат къалмаз,

Къышхы юйде от, кёкде уа — жулдуз жанмаз.

Алайсыз жер бёрю улугьандан толур,

Терек чакъмай, къанатлы да учмай турур.

Юйюне жеталмай жоюлгъан адамгъа,

Уясына жеталмагъан къанатлыгъа

Жарсыуну поэтле ёмюрде къоймазла.

Алайсыз жюрек тазалыкъ болмазына

Ийнанып къал къайгъыла кёп жер юсюнде.

Юйюме термилгеним мени эсимде!..

Къанатлы уясына къайытып турур,

Адам да узакъдан юйюне тартдырыр.

Ол зат — жашауну жылыууду, къууаты.

Ёчюлме дайым да, сюймекликни оту.

Ираклий Андроников кесини статьясында да ол байламлыкъны шарт белгилейди: «Къайсын къайда болса да – кёзлерин къыса, эсине туугъан Чегем ауузун, аны хар къаясын, тау жолчукъларын, эсине тюшюре зауукъланнганын эслерге боллукъду. Поэт не затны юсюнден жазса да, жюрек тартыныуу аны Чегемге, сабийлик жашаууна, жюреги тартхан сыфатлагъа къайтарадыла. Ала – таш бла къар. Таула да чакъгъан шаптал терекле. Булутла, бийик кёкде учхан къушла, элни огъары жанында жашил жайлыкъланы ауаналары, акъ тау тикледе букъгъан, ариу чум тюрсюнле, къарлы тау тёппелеге къызыл чагъырны къуйгъан пелиуанча кюн. Чегем анга – будайны къылкъылы эм суу саркъгъан чучхурду, тау жол бла келген атлы эм саргъылдым бет алгъан чынар терекди. Кёк эм ананы къолларыдыла. Таулуну белинден хазна тешилмеген къама бла Чегемни хазна тенглешдирмегенди.

Сюйген тауларына махтау сала, Къулийланы улу жаланда эсгериуле бла жашамай, керти кюнню эм келлик жашауну юсюнден сагъыш этеди.

Фахмулу поэтни хар назму тизгини заманнга байлашмай, не заманда да уллу дуниягъа алгъышча, тилекча эшитилгенлей турады. Аны ол энчилигин а дунияны акъылманлары хар заманда да белгилегенлей тургъанлары сейир тюйюлдю.

Суула тазалай къалсынла,

Терекле таймай чакъсынла,

Тенгиз да тенгизлей турсун,

Жел да ургъаныча урсун,

Тангла эндича атсынла,

Гюлле да дайым чакъсынла,

Сабанла дайым битсинле,

Сюйгенле дайым сюйсюнле,

Чыракъла дайым жансынла,

Къар, жауун былай жаусунла,

Усталасыз къалмасын жер,

Кюл-кёмюр да болмасын жер!»… (1977 ж.)

  Ираклий Андрониковну сёзлери Къулийланы Къайсын къуру таулу халкъны эсинде къалмай, кесини атын сау дуниягъа айтдыргъан жаш болгъанын белгили этгенди. Алай бла, бизни республикабызны белгили адамларыны юсюнден тышындан адамла не айтханларын билирге сюйсегиз, «Орус совет жазыучула Къабарты-Малкъарны юсюнден» китап сизге болушурукъду.