«Аны бизге къоюп кетген жыр байлыгъыны къыйматы айтып бошамазча уллуду»

Отарланы Омарны эсгере

Быйыл КъМАССР-ни халкъ артисти Отарланы Омар туугъанлы 110 жыл боллукъду.  Аны бла байламлы айтхылыкъ жырчыбызны жашауда таныгъан, билген, аны бла ишлеген адамланы эсгериулерин басмалайбыз. Бюгюн белгили журналист Асанланы Кулинаны Отарланы Омар бла тюбешиулерини, ушакъларыны юслеринден эсгериулерин басмалайбыз.

Мени  сабийлигим озгъан ёмюрню 60-чы–70-чи жылларына тюшгенди. Ол кезиуде республикабызны къырал радиосуну эм кючлю, къан къайнатхан  заманы эди.  Бусагъатдача интернет жокъ эди. Телевиденияда да жаланда эки канал ишлей эди.  Дуниядан хапар  бизге радио айта эди. 

Хар кюн сайын радиону эфиринде малкъар тилде баргъан музыка бериуледен  Отарланы Омарны, Алтууланы Зояны, Беппайланы  Сергейни, Жанатайланы Исмайылны, Гергъокъланы Тамараны эм башхаланы жырларына тынгыларгъа сюйюп, ол кезиуню сакълап туруучу эдик.  

Биз сабийликден иги ангылаялмагъанлыкъгъа, тамата тёлю уа Омарны жырларында хар сёзюне терен, энчи магъана  берип  тынгылай эдиле.  Атабыз а, Омар «Чигошаны» жырламазмы?» – деп сакълай эди. Нек эсе да,  ол жырны Омарны айтыуунда эшитмедик. Мени да, Омарны ауазына бек бюсюрегеним себепли, гитчелигимден да анга хурметим болмагъанча уллу эди.

 Омарны харкюнлюк жашауун кёргенме, билгенме десем, ётюрюк боллукъду. Нек дегенде, аны иш бла байламлы таныгъанма. Тюбешгенибиз, сёлешгенибиз да иш бла байламлы болгъанды. Мен 1993  жыл Къабарты-Малкъарны къырал телевидениясыны «Малкъар» биригиуюне музыка бериулени редактору болуп тохташхан эдим. 

Ол сагъатда журналистикада биринчи атламла эте келген манга Омар бла тюбешген, аны бериулериме чакъыргъан уллу насып эди. Биринчи кере Ногмов атлы орамда орналгъан къырал радиосуна барып, хорну репетициясы бошалырын сакълап, алай танышхан эдим. Омар бийик санлы, бал бетли, келбетли адам эди. Ышарып, ким болгъанымы да соруп, Асанланы Хажимуратны жырын сагъына, кёп затла айтхан эди. Жаш заманында Мухолгъа концерт бла келгенлерин да эсгерген эди. Мен да къууанып, тёппем кёкге жетип, кёлленип кетген эдим.

Андан сора, биз кёп кере тюбешген, сёлешген да эте тургъанбыз.  Ийменчеклигим хорлап, айтыр сёзюмю айтыргъа, соруууму да тынгылы сорургъа уяла эдим. Омар, аны сезип, манга не заманда да, тиширыу намысымы кёре, кёл этдириучюсюн унуталмайма. «Къызым», – деп, сорууларымы да тюз ангылап, бютюнда тынгылы жууап бере эди.

Мени эсимде къалгъан сыфаты айтып-айтмазча жарыкъды.  Айтхан затын жюреги бла, ётюрюксюз, татыулу, болгъанны болгъаныча айта эди. Омар кеси энчи, телерадиокомпанияны хору бла бирге, телевиденияны студиясына келип, кёп бериуле, концерт программала жаздыргъанбыз. 

Дагъыда ПТС бла да табийгъатха чыгъып жаздыргъан концертлерибиз да эсимдедиле. Телерадиокомпанияны хорун чачханлары анга уллу бушуулу иш болгъан эди.  Хорну жангыдан жыяргъа деп, ол башха белгили жырчыла бла бирге кёп къуллукъчуланы алларына да барып айланнганды. Алай бары да бош эди. Культурада ишлеген адамланы даражалары да, маданият кеси да учузланнганларына ала болмагъанча тюшюннген эдиле. Озгъан ёмюрню 30-чу 60-чы жылларында аллай бир къыйын салып къурагъан ахшы ишни аяусуз чачханлары болмагъанча эриши эди.

  Артда уа биз аны юйюнде да кёп кере иш бла байламлы бола-бола тургъанбыз. Кёп зат эсинге келеди.

Бир жол тюзюнлей эфирде баргъан «Сарыбий бла Къарабий» деген халкъ жырны тарыхы бла байламлы бериуге чакъыргъанымда, ол жырны халкъны тарыхына байлап, кёп затла айтхан эди.  Бериуню жазып бошагъандан сора, Омар дагъыда, жортууулгъа жораланнган жырланы сагъына, «Чюерди» деген жыргъа жетген эди. Жырны алыкъа жаздыралмай тургъанына да жарсый, сюжетине, тарыхына да кире, кёп затла айтхан эди. Биз ол жыр бла байламлы бериу этерге да келишген эдик. Алай нек  эсе да ол умутубуз  толмагъан эди.  «Къызым, жаздыралгъанынгы жаздырып къой ансы, артда Омарны тапмазса», – деп кёп кере айтыучусу эсимдеди. Айтханыча болду. Не кёп жаздырыргъа кюрешген эсем да, азлыкъ этеди.

Биз барыбыз да билгенден, ол жашауунда кёп сынауладан ётгенди. Дунияда нени да багъасын, магъанасын, къыйматын да билген адам эди. Ол себепден, ким да аны бир зат бла да сейирсиндираллыкъ тюйюл эди. Аны жюрегин жылытхан, сейирин къозгъагъан да жаланда  чынтты адамлыкъ илишанла  эдиле.  Адамланы ахшысын, осалын а Омар бек терк ангылап къоя эди.

 Къаллай бир бериу этген эсек да, камерасыз ушакъ этгенде да, мен аны бир адамгъа аман айтып эшитмегенме.  Аллай затладан кенг эди ол.  Аны къой да, ол кесине жалгъан дау бла сибирьге ашыргъан адамны да, ким болгъанын биле тургъанлай, кечмекликге кюч, къарыу  тапханды.  Андан да сейири уа – ол адам бла чыгъармачылыкъ ишин да андан ары бардыргъанды.  Ма адамлыкъны,  даражаны да  бийик да юлгюсю.

  Ол жылланы артыкъ сагъыныргъа да сюймей эди, алай, бек къадалсакъ, бир кесекчикле айтыучу эди. 

Ол хапарлада айтхан татран тузлу жашау кертиликлеге, аланы жандауурсуз кючлерине Солженицинни чыгъармаларыны, повестьлерини, хапарларыны жигитлери тюрмеде сынагъан затла келишип къалгъанчады.

 – Мени тюрмеде жыр сакълагъанды. Бир такъыйкъам да жокъ эди ичимден билген жырларымы къатлап жырламагъан. Ол болум мени дагъыда  эсими да  бек къаты, кючлю этгенди.

Адам аллай къыйын болумлагъа тюшсе, амал, мадар да излейди. «Амал билген – амал бла, амал билмеген – аман бла», – деп, халкъыбыз бошдан айтмагъанды.   

    Сабийлигинден да кёп хапарла айта эди. Эсимде къалгъаны:   

– Мен бек чёрчек, хыпияр, хыличи да сабий эдим. Биз, ууакъ тёлю, къышда чанала бла Гирхожанда учуп, зауукълукъгъа къалыучу эдик. Мени уа андан сюйген затым жокъ эди. Гирхожан а, анда болгъан адамла биледиле, къаяны этегинде орналгъаны себепли, тик энишгеди. Чана бла элни башындан тебиресенг, элни къыйырына дери учханлай бара эдинг. Гирхожанны ортасында уа абаданла ныгъышха жыйылыучу эдиле. Биз учхан жер ныгъыш къаты бла озады.  Къалын къар жауады, биз учаргъа талпынабыз.

 Тюшде бир жангы келинчик (мен андан ариу дуниягъа жан жаратылгъанды деп билмейме), къайын анасы бла келе, биз да учуп энишге эннгенибиз болады. Тамата тиширыу, алгъаракъ болуп, жолну ётеди, келинчиги уа, энди ётейим дегенлей, мени чанам бла жетгеним болады.  Чанамы тыялмай, келинчикни аякъларына ышырылгъанлай, ол къоркъуп, учхалап, тюзюнлей  топ, деп, къалай эсе да мени къоюнума тюшюп къалды.  Чанадан да тюшалмай, уятлы болуп, абызырап, ауазын да чыгъаралмай, не этерге да билмей, асыры амалсызлыгъындан, мени да чимдий-чимдий, энишге учуп кетебиз.

 Ныгъышдагъы къартла да кюле, къайын анасы да армау болуп, бизни ызыбыздан къарап къаладыла.  Мен, кесим да билмей, ол огъурлу тиширыучукъну бек уялтхан эдим. Алай сабийден не сурау.  Элде барысы да биле эдиле мени къылыгъымы, чам атым да «Элкъурут» эди. Бек хыпияр эдим.  Чамны, лакъырданы бек жюрютген, ангылагъан да халкъбыз, – деп  кюле хапарлай эди огъурлу Омар.

Ол жыллада телевиденияда жаздырылгъан бериуле кёбюсю сакъланмай эдиле. Нек дегенде, плёнка къыт эди. Бир рулонда жазылып тургъан бериуню къырып, башхасын жаздырыргъа тюше эди. Аны себепли Омар бла, башхала бла да этген бериулерибизден бюгюннге бек азлары сакъланнгандыла. Тюзюнлей эфирге баргъан бериуле уа жаздырылгъан да этмей эдиле. Алай ол сакъланнган бериулеге да Аллахха шукур!

Дагъыда бир аман къылыгъыбыз, бюгюн биргебизге жашап тургъан адамланы ёмюрлюк сунабыз.  Уллу кёллюлебиз. 

Омар кёчгюнчюлюкден къайтхандан сора, Москвагъа жашагъан юйюне барып, белгили орус жырчы Лидия Руслановагъа тюбеп, анга таулу халкъ жырланы да эшитдиргенине бек ёхтемлене эди. Заманны толкъунлары кёп затны батдырадыла, букъдурадыла, жашырадыла. Биз Омаргъа жангыдан бериу алдырыргъа барабыз. Ол жол мени режиссёрум Шаханланы Нафисат эди. Сора, хар замандача, Омар, бизни кёргенлей, «Кулинаны» жырлайды. Нафисат а, Омарны чамчы болгъанын эсине ала, ёпкелеген халда:

– Къуруда Кулинагъа жырлап турмай, манга да бир жырласанг а! – дейди. 

Омар мачымайын жигер уруннган, ийнек сауучу Нафисатха аталгъан жырны жырлайды.  Нафисат дагъыда дау этеди:

– Кулинадан ариу кёрмегенме деп, мени уа ийнек сауучу нек этгенсе? – деп. 

Барыбыз да кюлюп-ойнап, съёмкаланы алай башлагъан эдик.  Ишибизни бошагъандан сора, Омар бизни аш юйчюклерине кийирип, ауузландырмай къоймагъанды. Кеси къолу бла этген бишлакъ, айран, чайкъалгъан жау, юйюнде болгъан аш- азыкъны чомарт къолундан бир адамгъа да къызгъанмагъанды. Сора таурух, жыр, чам, лакъырда…  Къалай ариу бара эди бизни Омарны от жагъасында заманыбыз!

Жюрегиме тюйрелген дагъыда – Омар бла юй бийчеси Бийгъатны арасында болгъан чексиз жылыулукъ. Бийгъат бизге тепсини жарашдырып, кеси уа бир заманда да стол артына олтурмагъанды. Арлакъчыкъда сюелип, аш къангада не зат жетишмейди деп, сакъ болгъанлай туруучу эди. Сора, Омарны айтханын бир кесек жаратмаса, жаулукъ къыйырчыгъына тие-тие, акъырын бир-эки сёзчюк къошар эди.

Мен жашауумда иш бла да байламлы кёп юйюрледе болгъанма, алай ол Омар бла Бийгъатны арасында болгъанча жылыулукъну бир башха жерде да эслемегенме. Бюгюн да ол мени эсимден кетмейди.

Омарны жюрегин кюйдюрген дагъыда бир зат – къызчыкълары гитчелей Орта Азияда арыкъда батып шургулу ёлгени. Ол жара аланы экисини да жашауларын мутхузландыргъанлай тургъаны хакъды. Алай Омар, жашау сындыралмагъан адам, кёлюн жарыкъ тутханлай туруучу эди.

Биз Омарны юйюне ахыр кере баргъаныбызда, эсимдеди, хар замандача, Бийгъат нени да жарашдырып эди. Съёмкаланы аллында Омар, столгъа жууугъуракъ олтурама деген умут бла тепгенинде, къалай эсе да бармагъын эздирген эди. Сора ол ачытып, аны сылагъанлай тургъаны эсимден кетмейди. Ол бериу бизни фондубузда сакъланнганды. Мен, хар анга къарагъанымдан Омарны ачыгъаны эсиме келип, кёз жашларымы тыялмаучума.

Дагъыда жалгъан сёз бла къара чёпге тюшген къарачай халкъны маданиятыны мурдорун салгъан жырчы Сымайыл бла да татах эдиле. Семенланы Сымайыл Къабарты-Малкъаргъа къызына келсе, ол Жангы Малкъарда жашай эди, Омаргъа къайтып, бир кесек турмай кетмегенди.  Сора ма зауукълукъ, жыр, таурух, тарых элпек тёгюле, нечик сейир бара болур эди бу эки байжан акъылманны кенгешлери. Сымайыл къурагъан «Минги тау», «Анама», «Акътамакъ» эм кёп башха жырларын Омар кеси хунерин къошуп, напчалап  жырласа, миллет сагъайып тынгылай эди. Халкъыбызда «къан жууукъдан эсе, жан жууукъну сайла» деген сёз барды. Бизни таматаларыбыз бир бирине сакъ эдиле, кёрюрге, ушакъ бардырыргъа, кенгеширге да итине эдиле. Ол а араларында бир бирге сюймекликни, ариу ниетни ышыргъанлай туруучу эди. Бизни ол затха сууукълугъубуз жашауубузну татыусуз этген  шартды.

Аякъ тырнагъындан, тёппесинде чач тюгюне дери ол жаны, къаны бла да халкъ жырда эди.

«Ай, медет! Бир беш тынгылы эжиучюм болса эди къатымда, андан сора жукъ да излемей эдим Аллахдан», - деп кючсюне эди Омар. Эжиу этген а тышындан къарагъанлагъа тынч кёрюнгенликге, кеси аллына бийик санатды. Аллах энчи берген, хар адамны да къолундан келялмагъан, хунерлилиги жетмеген. Кёлюнден билген, жюрегинден кетмеген, алай жаздыралмай тургъан жырларын халкъгъа баям эталмагъанына тынчаймай эди эси.  Ала эдиле жюрегин кюйдюрген, тынчлыгъын алгъан да. Аланы халкъгъа эшитирирге териле кетди Жыр Башчыбыз…

 Сексен беш жыл жашагъан Омаргъа мен жашаудан замансыз кетгенди деригим келеди. Ол бизге къоюп кетген жыр байлыгъыны къыйматы айтып бошамазча уллуду, магъаналыды, теренди.

Айтхан сёзюм махтаннганча кёрюнмесин, алай Омар бла не жерде тюбесек да, кимлени къатында болса да, ол, мени кёргенлей, «Кулина» деген эрттегили халкъ жырны жырламай къоймагъанды. Ол уллу жырчыны жюрек тазалыгъын, ниетини ариулугъун, кёлюню байлыгъын кёргюзтген шартха санайма мен. Омар манга саугъагъа берген чёмюшчюк бла къашыкъчыкъ юйюмде бек сыйлы затлагъа саналадыла. Алагъа тийгеним сайын Омарны бла Бийгъатны огъурлу бетлери кёз аллыма келедиле.

Не заманда да огъурлу, намысы деу къалача бийик Омаргъа, жууукъ-тенг, таныш болургъа сюйгенле кёпдюле. Ол игиди. Аны бла таныш болгъан, биргесине ишлеген, жырларын сюйген адамла Омарны хар бирибиз да энчи, кесибизча таныйбыз, ангылайбыз.