«Ата журт кимни да юсюнден, юйюрюнден, элинден бла тилинден башланады»

Тырныауузда жашагъан Алийланы Светлананы, Черкесланы Борисни къызын, уллу-гитче да хурметлейди. Ол китапхананы таматасы болуп кёп жылдан бери ишлейди. Ёз тирилиги бла школла сайын жюрюп, анда да бардырады жарыкъландырыу жумушланы.  Биз да Светлананы жашау жолун, кёз къарамларын билирге сюйюп, аны бла ушакъ этгенбиз.

- Светлана Борисовна, ишигиз, жашауугъуз да адабият бла, чыгъармачылыкъ бла байламлы бошдан болмаз. Сабийликденми сайлагъансыз усталыкъны?

- Билемисиз, хар сабийни да жашаугъа кёзюн аны биринчи устазы, ызы бла уа жюреги сайлагъан устазлары ачадыла. Биринчи устазым Таисия Михайловна Сологуб танытханды  къара, китапны да сюйдюргенди. Андан сора уа орус тилден бла адабиятдан окъутхан Екатерина Ильинична Панченко ариу сёлеширге, оюмларгъа юйретгенди. Ол кеси бардыргъан дерсни алай бек сюйгени ючюн болур, окъуучуларына да сингдиралгъанды ол сезимни.

Класс башчым Эрна Витальевна Петрушева, университетде устазым Азаматланы Гитчени жашы Камиль усталыкъ жаны бла къуралыуума себеплик этген адамладыла. Тарых-филология факультетни жетишимли бошагъанма.

- Урунуу жолугъуз а къалай башланнганды?

- Заочно халда окъуй эдим университетде. Бери къайтып келип, мында экинчи номерли сабий садда юйретиучю болама. Анда ишлей тургъанымлай, Россейден бир къызчыкъ келеди къауумума. Аны анасы уа мында китапхана системаны таматасы болады. Ишден кетер заманым жетгенин эшитип, декретде тургъан адамны орунуна ишлей эдим анда, ол мени китапханада урунургъа чакъырады. Андан бери 39 жыл болады, бу усталыкъгъа толусунлай берилип къалгъанма дерге боллукъма.

- Алгъын заманны сабийлери бла бусагъатдагъы тёлюню тенглешдирсегиз, къаллай энчилик сезиледи?

- Алгъын сабийле алларына тюшген хар затны да окъуй эдиле. Аны къояйыкъ да, окъугъан затларын ангылап, сюзе да биле эдиле. Школ программадан тышында алай кёп окъугъанлары бирде сейир окъуна этдириучю эди. Бусагъатдагъыланы уа, башланнган класслада окъуй туруп, жай солууну кезиуюнде окъуллукъ чыгъармаланы тизмеси бла келип, китапла алгъанлары да боладыла, алай Интернетден окъугъанла да аз тюйюлдюле. Ата-аналадан сабийлерин телефонладан бла компьютерден, бир да болмаса, китап окъугъан кезиулеринде айырыгъыз деп тилеучюме.

Бусагъатдагъы тёлюню бир он жыл мындан алгъа тёлю бла тенглешдирсем, бюгюнлюкде жаш адамланы кёбюрек окъугъанлары, билим алыугъа арталлыда башха кёзден къарагъанлары эсленеди. Баям, аны сылтауу ЕГЭ бла ОГЭ да болурла. Сабийни къайсысына да энчи эс бурсанг, ол да анга кёре жууаплы болургъа кюрешеди. Окъугъан чыгъармаларын сюзерге да тюшеди арада, ол а аланы бютюн кёллендиреди.

- Бусагъатда миллет тамырларын, адет-тёрелерин сакъларгъа чакъырадыла къайсы миллетни да жаш тёлюсюн. Таулу районда жашап, биз ол хазнабызны тас эте баргъаныбызгъа, тилибизде аз сёлешгенибизге къалай къарайсыз?

- Кертисин айтханда, ол бек уллу жарсыуду. Ана тилни татлылыгъын, магъаналылыгъын сабийлеге ангылатхан къыйыныракъ болгъанды. Хар къурагъан ишими Ата журту хар кимни да аны юйюнден, юйюрюнден, тукъумундан, жууукъларындан, элинден бла тилинден башланады деген сёзле бла бошайма. Тамырларын унутхан – кишилигин тас этер, деп да айтылады.

Сабийлени асламы тиллерин ангыламай башлагъандыла. Бир кезиуде журналда ана тилден осал белги алмаз ючюн, сабийлени, ол дерсден айырып, орус тилге берип да тургъандыла. Аталаны бла аналаны кеслеринден бек кёп зат къалады бу жумушда. Алай арт жылда хал бир кесек онгуна айлана башлагъанча кёрюнеди. Ана тиллеринде чыгъармала излеп да келедиле окъуучула. Жангы китапларыбыз да кёбейе барадыла.

Сора айтырыгъым дагъыда, алгъын заманладача, ана тилден дерследе кёлден жазмала хазна жазмайдыла. Жазыучуланы жашау жолларын кереклисича тинтмейдиле. Адабият факультетлеге барлыкъ сабийле да бек аздыла. Ол жаны бла болжалгъа салмагъанлай, амалла излерге керек болуп турабыз.

- Китапланы сейир дуниясыны арасындасыз, кёп окъугъансыз эм окъуйсуз. Сюймеклик деген сезим китапда бирди, жашауда уа башхады, дейдиле. Сиз а адабиятда суратланнганча сюймекликге жолукъгъанмысыз энчи жашауугъузда?

- Туура аллай болмаса да, бюгюнлюкде юйюрде жаш бла къыз ёсгендиле. Ала жашауларыны сайлауларын этип, бирер жерге орналгъандыла. Асият Моллаланы Аскер бла юйюр къурап, аналыкъ насыбын да сезгенди. Къурман а алыкъа юйдегили болмагъанды. Аскерден къайтхандан сора, «Балкария» ансамбльде тепсейди. Кесин маданият бла байламлыкъда кёреди. Кёп болмай биринчи жырын да жырлагъанды. Излеген кесин таба болур, эригип къалмаса.

- Сизни насыплы этген а неди?

- Анамы саулугъу, эгечлерими, сабийлерими, жууукъларымы барлыкълары. Адам улуна, туугъан жериме, таныгъаныма, танымагъаныма да хурмет этиу. Жашаугъа ариу кёзден къаратхан аламат сезимле.

Жашау бир жерде туруп турмайды. Дуния башында не да хаухду, аны себепли, жюреклерибизни къаралтмай, жан аурута билирге керекди. Гитчеге намыс бермесенг, уллудан намыс кёрмезсе, деген эрттегилилени бир сёзлери барды. Абадан тёлюге сый-намыс берирге борчлубуз къайсыбыз да. Сабий бла уа аны тилинде сёлеширге кюрешеме. Аны жюрегине жол излей, сезимлерине жетеме. Баям, ишими магъанасы да ол болур.