Таш китаплы кюнлюмде

Хапар

Жашай баргъаныбыз къадар, къадар китапларыбызны жазабыз. Ала уа, кёрюнмеселе да, ауурлукъ этедиле жюрекге. Артда уа сюеледиле, обалада сын ташла болуп. Жыл сайын узакъ Къазахстандан бери туугъан жерине, элден чыкъгъан жерде къабыр буруугъа келиучюдю Саният жашы, къызы бла. Андадыла аны сюйген, ол да багъалы кёрген адамла: ата-анасы,  урушланы биринде да жоюлмай, сау чыгъа келип, мамыр кюнде уянмай къалгъан баш иеси, арлакъда тёш башында уа – ыннасы бла аппасы.

«Бир иги тюш кёре болур эди ансы, уяныргъа унамагъанды Азнауур», – деп, кёлмю ашайды, кесинми сабырландырады Саният. Ол оюм эсине терк-терк келеди.

Сабийле, баям, таматалыкъларына хурмет этип, къартланы къабырларын ариулап башлайдыла биринчи. Саният а, ала келтирген, эртте атасы жоннган гитче шинтикчикге олтуруп, къарайды аланы къармашханларына.

Алайдан узакъ болмай, гитче агъашчыкъ барды. Ала бери келселе, хар жыл сайын анда кукук къычырып башлайды. Ол айтыу керти болмагъанын билсе да, Саният, аны бла бирге санайды алда ненча жылы къалгъанын. Ол агъач къанатлы уа анга кёп заман береди алыкъа. Бек кёп заман. Къууаныргъамы керекди Саният, жарсыргъамы – аны ангыламайды. Къууаннган да къалай этсин, мынча жаш адам замансыз жерге киргенде, жарсыгъан да не деп этсин – Аллах анга берген заманны оноуу аны къолунда тюйюлдю сора?

Бурууну элден чыкъгъан жанына къарагъан сыртда уа эски къабырла да бардыла. Аладан биринде аты жырлагъа кирген Азатбий жатады дейдиле. Бюгюн ол тынчлыкълы кёрюнеди. Эртте заманлада уа, тау ауузгъа къоркъуу болса, ол обасындан чыгъып, жауланы къырып, энди къоркъуу жокъду дегенде уа, жюреги тынчайып, ызына къайтып жатханды дейдиле. Ол эртте эди. Инсан уруш-зат да болгъунчу. Бюгюн да керек эди Азатбий тынчайыргъа унамагъан дуниягъа.

Къачан эсе да таудан элхууур келип, тёшню эки жарып, къол этгенди эски къабырла тургъан жерни. Анда шыйых къабыргъа бек къоркъгъандыла ол заманда эллиле. Алай а, ненча элхууур келген эсе да, аны къабырына тиймегенди бири да, жаны бла озуп кетген болмаса. Баям, къабырны, анда жатханны сыйлылыгъын белгилеп.

Баш иеси Азнауурну сын ташы къара мермерденди. Саният аны юсюнден сагъыш этмезге кюрешсе да, сыфаты аллына келип, сюелип къалады былайда. Аны бла ненча аскер горнизонда айланнганларын айталгъан да эталлыкъ тюйюлдюле бюгюн не Саният, не жашы, къызы, Алма-Атада тохтагъынчы. Танк аскерледе сынауу уллу эди аны. «Эки айны ичине Башхара улу не жаш солдатны да урушха хазыр этип къояды, не танкист этер, не пулемётчу этер», – дегендиле аны юсюнден.

Огъурлу адам эди ол, чынлары бла кичиле угъай, кесинден таматала окъуна сый берген, намысын кёрген. Сёзю, офицерни сёзюча, къаты болса да, жюреги уа жумушакъ эди. Аз сыйлатдырмагъанды Саниятха солдат жашчыкъланы, юйге чакъырып. Аллай огъурлу ишлери ючюн болур, сюйген да этгендиле майорну аскерчиле. Уруш баргъан жерге атханларында уа, артда айтхандыла ала Саниятха Азнауур не тюрлю болумда да онг таба билгенин, аны хайырындан аланы кёбюсю сау къалгъанларын да.

Ёлгенлери да болгъанды. Уруш дегенинг оюн тюйюлдю. Аланы юйлерине ашырыргъа кюрешгенди майор, бирде къабырларына келип, аналары, сюйгенлери жиляп, жюреклерин сууутурча.

Аягъын мина юзген солдат,  эсин тас эте да, артха къайта, сакълай эди санитарланы Кандагарда. Аны кёпген исси эринлерине суу жетдире, олтура эди жанында майор, ол къызыуда аркъасындан суу бара. «Жашым, эсинги жый! Жашаргъа керексе!» – деп къайтара эди ол. Командири алай айтхандан болур, жаралы жаш Алексей, аны буйругъун толтурмазгъа жарамазын билип, кюреше эди къарыуун жыяргъа. Майор а, узакъгъа къайтып, мамыр замандан жарыкъ хапар айта, ачыгъанын унутдурургъа кюреше, къарай эди аны кёзлерине. 

Алексей ёлюрге къоркъа эди, сора… майорну айтханын этмей къояргъа да. Ол аны сёзюне ышана эди. Ол айта эсе, сора жашарыкъды. Майор аны къолун кесини къызыу къол аязына алып, анга кесини жашау кючюн ётдюрюрге кюрешгенча, олтура эди.

Артда да сурай тургъанды ол аны. Алексей агъач аягъы бла къайтханды юйюне. Хар Азнауур сёлешгени сайын а, солдат тизгинде тургъанча, ёрге къобуп, ёхтем сюеле эди, аны ата ауазына тынгылай… Аны кёре баргъандыла экиси да бирге Москвагъа.

«Аллахны кючю сейирди, – дейди ичинден Саният, аллай отладан, окъладан къутула келип, кечеден тангнга уянмай къалгъан баш иесин эсгере. – Жюреги таш китап болуп къалгъан эди, баям, кёп ачыу кёргенден. Уллу Аллах, сен кюнню бла кечени, айны бла кюнню жаратханса. Ала тёгерек айланадыла. Санга ийнанмагъанладан, Сени тюзлюгюнгю тутмагъанладан неда жюреклери бла ийнаннганладан Сен ненча жанны жаратханса, ненча жанны башха дуниягъа ашыргъанса. Анда игимиди мындан?  Жангы халкъланы жаратаса Сен дайым. Ала не бла келедиле дуниягъа?»

Анга киши жууап этмейди.

Сора, бери келе, самолётха мине туруп, аланы не элтип баргъанларына къарагъанла тюшедиле Саниятны эсине. Жашауу иги да артда къалгъан, бетинден нюр тёгюле тургъан къарыусуз тиширыугъа: «Ненг барды?» – деп соргъанларында: «Нем боллукъду? Жашымы къабырына гюлле, сора, тюбеген сабийге узатырча, татлы затла элтип барама. Ол аскерчи эди», – дегени тынчайтмайды аны.

Не къадар аскерчи жатады узакъ, жууукъ жерледе. Азнауурну бери генерал кеси ашыргъанды узакъ Къазахстандан, самолёт берип. Адам къайда жашаса да, къайда айланса да, ёлгенде уа, туугъан жеринде, киндик къаны тамгъан элинде жатарын сюеди, баям, жерлешлери келип, дууа эте турурча.

Туудукълары окъуп бошаргъа, аскерчи жашы да солуугъа кетерикди. Ма ол заманда Саният да къайтырыкъды бери. Ёмюрлеге жол ачханында, ма былайдан, бу кюнлюм бетден, жюрегине татлы, жууукъ жерден башлар ючюн ахыр жолоучулугъун. Аны таш китабы да былайда сюелликди.