«Юйюрюнг, юйюнг бар эселе, сабийлеринг саулукълу эселе, ма олду хар тиширыугъа да насып»

«Дунияны башында саулукъдан багъалы зат жокъду, ол сабийинг бла байламлы болса уа,  бютюнда. Къызчыкъ ауруп, бек къыйналады. Терк болушлукъ берген службаны да чакъырабыз. Ол да укол этип, участка врачха барыгъыз деп кетеди. Участка врач юйге да келеди. Болсада болушлугъ а жокъду. Сора Нальчикде Сабий поликлиникагъа барабыз. Анда биз врач Ирина Хамизовагъа тюбейбиз. Баям ол бизни насыбыбыз болур эди. Ол сабийге тынгылы къарап, дарманла жазады, андан сора да, нени къалай этеригибизни да айтып ангылатады. Ол айтханча этебиз, къызыбыз, Аллахха шукур, терк окъуна аягъы юсюне болады. Ирина  Андемировна уа аны бла да къалмай, телефон бла сёлешип, юйге да келип, сабийни халин дайым да тинтип турады. Сау болсун, мен жашагъан къадарымда анга ыспас этип турлукъма.   

«Заманнга» уа дайым да жаздырыучума. Аны бетинде ахшы адамларыбызны юсюнден материалланы да сюйюп окъуйма. Бу жол а кесим да  сизге сёлешип, газетни бетинде ол аламат врачны юсюнден жазсагъыз, бек ыразы этерик эдигиз, деп тилейме»,-деп сёлешгенди Нальчикде жашагъан Кючмезланы Мадина. Аны тилеги бла мен Ирина Хамизова ишлеген сабий  поликлиникагъа баргъанма.

-Ирина Андемировна, медицинада сабий врач эм жууаплы эмда къыйын усталыкъгъа саналады. Санга бу усталыкъда аллай бир жылны ичинде ишлеп турургъа не зат себеплик этеди?

-«Педиатр» деген сёз грек тилден келгенди, кеси да эки тамырдан къуралады, бири «сабий», башхасы «багъыу». Ол а бек уллу магъананы тутады.  Биз шёндю туугъан баладан башлап онтёрт жыллары жетген жашчыкълагъа бла къызчыкълагъа да къарайбыз. Аны себепли биз устаз, психолог да болургъа керекбиз. Дагъыда сабийле, аланы  ата-аналары бла  бир тилли бола билирге борчлубуз. Терапевт  саусуз бла сёлеше эсе, биз а сабийни  атасы, анасы, бирде уа ыннасы, аппасы бла  да тюбешебиз. Ишибизни энчилиги ма  андады.

-Сени уа сабийге  жол таба билиу амалынг бармыды?

-Сабийни бир зат бла да алдаяллыкъ тюйюлсе. Ала асламысында къоркъакъладыла. Болсада халал жюрекли адамны бек терк  сезедиле.

-Поликлиникада участка  врач къаллай борчланы тамамлайды?

-Хар тюрлю. Клиникалы, профилактика, илму, дагъыда башха жумушла. Мында кёп тюрлю жумуш барды. Биз сабийни саулугъун тинтебиз, бир тюрлю ауруу  ачыкъланса, специалистлеге билдиребиз, багъыу андан ары бардырылады. Аналагъа сабийни къалай, къаллай болумлада тутаргъа кереклисин, не этсе иги боллугъун айтып ангылатабыз. Дарман салдырыугъа да эс бурабыз.

-Бусагъатда сабий врачны иши алгъын заманладан  эсе бир кесек  женгилирек болгъанды деп  билемисе?

-Сёзсюз, элли жыл мындан алгъадан эсе, бусагъатда кёбюрек борчла тамамланыладыла. Бусагъатда  сабийге ауруу къайдан чыкъгъанын билир, алай бла ол неда башха аурууну башланнган заманында ачыкълар онг барды. Ишибиз а бир заманда да женгил болмагъанды.

   -Медицина бла жашауунгу не хыйсапдан байламлы этгенсе, не зат болгъанды аны башламчысы?

-Атам бек сюйгенди врачланы, Ол Уллу Ата журт урушха къатышханды, анда жаралы болгъанды. Жюрегини къатында окъ тохтап, анга тиер онг а болмагъанды.  Андан ёлюп кетгенди. Жашаууну ахыр жылларында уа манга: «Врач хар заманда да керек болады адамгъа, элде, шахарда да ол бек уллу хурметленнген, огъурлу  усталыкъды, башхагъа болушлукъ этиу а сыйлы  ишди», - деген эди. Аны тилеги бла врач усталыкъны сайлагъанма.   

Алай, кертисин айтханда, устаз болургъа сюе эдим. Нек дегенде атам, анам да устазла эдиле, сора кесим бек сюйген, хурметлеген устазым бар эди. Ол орус тилден бла адабиятдан окъута эди. Бюгюн да кёз аллымдады аны сыфаты. Аны хайырындан Лермонтовну, Пушкинни да кёп назмуларын кёлден билгенме.

-Сабий заманынгдан а бир зат къалгъанмыды эсингде?

- Анамы анасы таулу эди, Рахайладан. Бызынгыда жашагъанды. Мен ары барып, алада кёп кюнлени къалыучу эдим. Таучада анда юйреннгенме. Жарсыугъа , кюн сайын сёлеше турмасанг, унутаса тилни ансы. Табийгъатны бек сюйгенме. Атам бла  черек боюнуна барып кёп айланыучу эдик. Мени тёлюмю жаш заманы бек насыплы эди. Анам этген таба гыржынны, жауну, къаймакъны татыулары бюгюн да эсимдедиле.

Устазланы юйюрлеринде ёсгеним себепли, окъуугъа уллу эс бурулгъанды. Кесим ана болгъанымда уа, окъуп, билим алыргъа кереклисин  сабийлеге  айтып ангылатханма. Къыз КъМКъУ-ну филология факультетини ингилиз тил бёлюмюн  бошап чыкъгъанды, андан сора илмуланы кандидаты болгъанды, Ломоносов атлы университетде ингилиз тилни окъутханды,  тыш къыраллы жаш бла юйюр къурап, бюгюнлюкде Нидерландыде жашайды. Жарсыугъа, бусагъатда артыкъ терк-терк келалмайды бери, алгъын заманлада уа жылгъа эки, юч кере келип тургъанды, мен кесим да ары баргъанма. Ариу къыралды ол.

Баш ием аскерчи болгъаны себепли, жаш да аскер къуллукъгъа берилгенди. Къайын атам да Уллу Ата журт урушха къатышханды. Баш ием Орджоникидзеде офицерле хазырлагъан бийик билим берген училищени бошагъанды, Фрунзе атлы академияда ишлегенди. Жаш да казармалада ёсгенди. Бусагъатда ол полковник чында Росгвардияда къуллукъ этеди.

-Сабийлерингден бирлери сени усталыгъынгы сайламагъанларына уа не айтханса?

-Бир зат да угъай. Хар адам да кеси жюреги жаратхан усталыкъны сайларгъа керекди, деп мен алай санайма. Аланы сайлауларына  бир тюрлю чырмаулукъ этмегенме. Алагъа керек заманда къолубуздан келгенича  болушханбыз.

-Туудукъларынг а бармыдыла?

-Ала,  Аллахны ахшылыгъындан,  жетидиле. Бу ишде аллай бир заманны ишлегеним да аны ючюн болур. Андан сора да,  медицинаны бек сюеме. Баш ием офицер болгъаны себепли, бизни юйюрюбюз кёп регионлада болгъанды. Ишлеб а мен Украинада Ивано-Франковск шахарда участка врач болуп башлагъанма.  Манга билим, усталыкъ алыуда тюбеген адамла бек болушхандыла. Бюгюнлюкде университетде преподавательлерибизни атларын уллу хурмет бла эсгериучюме. Ала бизни усталыкъгъа юйретиу бла чекленип къалмай, адамны ангыларгъа, анга ышаныулукъ берирге да юйретгендиле. Сабий поликлиникада ишлерге келгенимде уа,  врач Михаил Луценко бек уллу себеплик этгенди. Билимли, аламат адам эди.

Дагъыда Бачиланы  Людмиланы да терк-терк эсгереме. Ол бизге жууукъ да жете эди, кеси да терен билимли врач болгъанды. Аладан кёп затха юйреннгенме. 

-Ишингде эсингде къалгъан зат бармыды?

-Хау,  болгъанды аллай бир иш. Мен аны баям,  жашаууму ахырына дери унутмам. Москва шахарны Тимирязев районуну 26-чы номерли поликлиникасында ишлей эдим. Стажым беш жылгъа жетип келеди. Мен приёмда олтурама, атасы къолуна жашчыгъын кётюрюп, чабып киреди. Сабийге къалтырауукъ тийип эди. Мен аны кёргенимлей,  терк окъуна къатына барып, анга болушлукъ этип башлайма. Сора аякъчыгъында жарачыкъны кёреме, не болгъанын сорама. Атасы уа тёрт кюн мындан алгъа ойнай тургъанлай, миялагъа аягъын кесдиргенди, дейди. Мен къолумдан келгенни  этип, терк болушлукъ берген машинаны да чакъырама, аны реанимациягъа элтедиле. Артда ол сабийни саулугъун соргъан эдим, насыпха ,ол сау къалгъанды, жарсыугъа, инвалид  болгъанды. Аны айтханым, арт жыллада сабийге прививка этерге сюймеген кёпле тюбейдиле. Ол жашчыкъ да аллайладан бири эди. Столбнякдан прививка этилмегенди. Ары дери, андан бери да  аллай саусузгъа тюбемегенме.

-Прививканы этдирмеуню къоркъуу къаллай болгъанын айтып ангылатамысыз?

-Бусагъатда сабийге прививканы  этер ючюн, биринчи ата-ана кесини ыразылыгъын берирге керекди.  Алай, бек алгъа, уа, мен айтып ангылатама ол неге кереклисин эмда не хыйсапдан этилгенин. Бирде ол жашчыкъны юлгюге да келтиреме. Прививка этерден, вакцинаны салырдан  алгъа специалистле сабийге бек тынгылы къараргъа, тинтирге керекдиле. Анга ол неда башха дарманны салыргъа жарамаса, биз кесибиз да этерик тюйюлбюз ол жумушланы. Прививка этдириуге чырмаулукъ салыу а башха аурууланы къозгъар къоркъуу барды. Биз профилактика ушакъла да терк-терк бардырабыз.

-Адамны жашауунда бек магъаналы эмда бек багъалы не затды, сени кёз къарамынга кёре?

-Жаш заманымда бу соруугъа мен башха тюрлю жууап берлик болур эдим, бусагъатда уа  саулукъду, дерикме. Нек дегенде, ол хар нени да башыды. Саулукъ болмаса, кёзюнге бир зат да кёрюнюрюк тюйюлдю. Саулукълу болсанг,  сабийлеринги да ёсдюрюрсе, туудукъларынга да кёз-къулакъ болурса, ишлерсе, жашаугъа къууанырса, бир жеринг ауруса уа, ол затла эсинге да келмейдиле.

-Тиширыу насып деген а неди сени кёз къарамынг бла.

-Толу юйюрюнг, юйюнг бар эселе, сабийлеринг саулукълу эселе, ма  олду хар тиширыугъа да насып.