«Мыйыны ишлетип туруу бек хайырлыды»

Къалай сейирликди жашау: толусунлай бир бирлерине ушагъан экеулен жокъду. Биреу акъыллы, башха уа – акъылсыз, ючюнчю ойнаргъа – кюлюрге сюйген адам, тёртюнчю уа – тунтуйгъан. Инсанны энчилигини тамырлары къайдадыла? Аны юсюнден психолог Муртазланы Фаризат бла ушакъ этгенбиз.

- Энчилик   генетика бла байламлымыды?

- Кёп алимле айтадыла: хар зат да мыйы бла байламлыды, бизни энчилигибиз да, саулугъубуз да, политика кёз къарамларыбыз да. Аны бла  бирге битеу аланы мурдорлары бала анасыны сабий орунунда болгъанында къураладыла,  деп.

Бардырылгъан тинтиуле ачыкълагъанларына кёре, бизни энчилигибизни  72-82 проценти генетика бла къураладыла, башхача айтсакъ, биз ата-анадан алгъан генлени къауумлары бла. Сабийни кёз къарамы атасыны эм анасыны кёз къарамларыча болгъанын эртте эслегендиле. Тюз алай болмаса да, жууукъду. Алимлени балалары кёбюсюнде алимле боладыла, къара ишчиленики уа элли процентде – къара ишчиле.

Эгизле бла сынаула да бардырылгъандыла: аланы бир бирден айыргъандыла, ала бир бирден арталлыда башха болумлада, башха адамла бла жашагъандыла, алай эсе да, артда ачыкъ болгъан эди аланы политика кёз къарамлары кёп къалмай бир кибик болгъанлары. Къалай болады да алай? Таулула бош айтмагъандыла: «Къан бла келген жан бла кетеди», - деп.

-Сора  политиканы сайлау тёлюден- тёлюгеми  ёте барады?

-Хау, алайды. Башха шартла да, сёзсюз, аз себеплик этмейдиле. Сёз ючюн, юйюрде болум. Тинтиуле  ачыкълагъанларына кёре, жангызлай къалгъан тиширыула, башхала бла тенглешдиргенде,  иги да  либералладыла, эрдеги тиширыула уа – консерваторла.

-Адамла, айтыулагъа кёре, къартая баргъанда  консерватизмге тартынадыла.

-Хау, бардыла аллай хапарла: сиз жаш заманыгъызда либерал болмагъан эсегиз, сизни жюрегигиз жокъду, къартайгъандан сора консерватор болмагъан эсегиз, сизни мыйыгъыз жокъду (кюледи). Бу сёзледе керти да барды.

-Сюймеклик деген а не затды мыйыны кёз къарамы бла? Ол къалай  жаратылады?

-Ол бек къыйын затды. Анда сюймеклик, бирге къалыугъа итиниулюк, кёп заманны бирге болургъа тартыныу да барды эм тукъумну ёчюлтмей жашау этиу деген да. Ала барысы да болумгъа кёре энчи-энчи  халда тюбейдиле.

Сюймекликни баш кезиую эрни, юй бийчени сайлауду. Цивилизация не этерге кюреше эсе да, хар зат да адамланы кёбейтир муратда этиледи. Бек сейири уа неди десегиз, бизни мыйыбыз кеси сайлайды не этеригин. Ол бек терк оноу этеди не этерге кереклисине.

-Кёпле айтадыла, биринчи кёргенимде окъуна сюйген эдим деп…

-Сюймеклик жаратылгъан кезиучюкде мыйы  сигналла алады эм аланы тинтеди, ол ишге адамны эсин окъуна къатышдырмай. Тинтиуле ачыкълагъанларына кёре, бек магъаналы оноула тюз болуп чыгъадыла, ала былай болса иги болур деп этиле эселе, узакъгъа созулгъан тинтиуледен сора этилгенледен эсе.

-Да сора эки адамны араларында бир бирге тартыныулукъ нек жаратылады? Мыйыбыз алай нек  этеди?

-Биринчиси, эр кишини, тиширыуну да бетлерини нюрлери, ариулукълары, акъыллылыкълары эсни бийлейдиле.   Ол иги тукъумдан болгъаныны  шартыды. Алай эсе, ол шарт келлик тёлюледе да сакъланырыкъды. Эр кишини мыйысы да тиширыуну гормонлары бийик даражалы болгъанларына шагъатлыкъ этеди: эринлери къалыныракъ  болгъанларына, ёшюнлерине, базыкъ бутларына эс бурулады. Нек? Эр киши, кеси да ангыламай, тукъуму айныса сюеди.

-Сиз культура эм тил иги да себеплик этедиле мыйыны айныууна, дейсиз. Россейни алып къарайыкъ. Бир жанын алсакъ, ол дуниягъа кёп фахмулу жазыучу, композитор, художник  бергенди. Башха  жанын  алып къарасакъ, ичги сатылгъан тюкенле аз тюйюлдюле... Ол шартла бизни къаныбыздамы бардыла?

-Россейде миллетле бир бири бла къатышхандыла. Аны бла байламлы мен адамланы бир биринден айыргъанма: айтхылыкъ алимле, поэтле, музыкантла бардыла, аны бла бирге ичгичиле, эринчекле да. Алай эсе да, тинтиуле ачыкълагъанларына кёре, Восток эм Запад жанларында жашагъан халкълада нейтротрансмиттерлери – нерва клеткаланы араларында бир бирге белги  берип-алып тургъан белоклары бир бирден  башхадыла.

Аны ючюн  западдагъы адамла кеси кеслерин бек сюедиле. Восток жанында жашагъанла уа - халал жюреклиледиле, кимге да болушлукъ этерге угъай демейдиле, коллектив халда жашауну сюедиле.

-Тил а бир тюрлю магъананы тутамыды?

-Тил мыйыны айнытыуну кючюдю. Сабий  гитче заманында  эки тилни билсе, Альцгеймерни аурууну айныуу, башхача айтсакъ, къартлыкъ бла байламлы акъылны азайыуу, бек аздан айтханда, беш жылгъа артха къаллыкъды.

-Бек хайырлы тилле уа бармыдыла? Сёз ючюн, къытай тил, башхаладан эсе иги жарау эте болур мыйыгъа – анда къаллай бир иероглиф  барды!

-Тиллени тинтиу хайырлы болгъаны дунияны кёп жерлеринде ачыкъланнганды, алайды да, мен бир-бир тилле башхаладан эсе хайырлыдыла деп айталлыкъ тюйюлме. Сиз къытай тилни билсегиз а, иги да онглу боллукъсуз.

-Тиллеге юйреннгенден сора, мыйыны игилей тутаргъа эм аны  къартайыуун селейтирге не зат болушурукъду?

-Иги билимни магъанасы  бек уллуду. Сора  бизни ишибиз. Мыйы иги айныйды иш къыйын тюйюл эсе, айный бара эсе, сиз жангы ишлени жашауда бардыра эсегиз, къыйын  болмагъан борчланы тамамлай эсегиз. Ол башха ишле бла, хобби бла да байламлыды – итиннгенлей туругъуз,  жангы затланы билирге, юйренирге.  Сизге баш магъаналы затны юсюнден айтырыгъым а: кёп жылланы жашаргъа сюе эсегиз, эсигизни  тас этмей жашаргъа сюе эсегиз, битеу жашауугъуз окъуу бла байламлы болургъа керекди.

-Спортну юсюнден не айтырыкъсыз?

-Кертиси бла да, спортну  жашауну саулукълу эм узун  этгенини юсюнден бир тюрлю шарт жокъду, эштада, адамла саулукълу болуп туусала, кюч упражненияла этерге сюедиле. Башхача  айтсакъ, сиз къымылдаргъа итине эсегиз, гитчеликден окъуна саулукълусуз. Башха жанын алып  къарасакъ, адам физкультураны сюймей эсе, эштада, аны алыкъа ачыкъланмагъан аурууу болургъа боллукъду.

Алай эсе да,  бек хайырлыды  мыйыны жарау этдире тургъан, огъарыда  айтханымча, тиллени билирге, окъуугъа, жангы амаллагъа юйренирге итиниу да. Алай этселе, адамла кёп калорияланы къоратадыла. Сиз магъаналы илму конференцияла бара тургъан залгъа кирсегиз, алимлени араларында семиз адамны кёрлюк тюйюлсюз.