Билим алыу: юйдеми огъесе мектепдеми?

Озгъан ёмюрде, совет жыллада, биз барыбыз да бир кибик школлада бир кибик билим алгъанбыз. Бусагъатда хар ата-ана, сабий, энчи жол сайларгъа эркиндиле. Кёпле юйде туруп, окъуйдула. Сакъат  тюйюлдюле ала, саппа – сауладыла, алай кюн сайын школда заманларын оздурургъа сюймейдиле. Школ предметлени эки – юч айдан экзамен халда берип, бош заманларында уа репетиторлагъа, кружоклагъа, спорт секциялагъа жюрюйдюле.

Совет жыллада школдан тышында билим алыргъа къайсыбыз унарыкъ эдик? Бирибиз да угъай. Тенглерибиз – школда. Оюнла – школда. Жашау – школда! Бир суратлау чыгъармаланы къолдан-къолгъа берип окъуучу эдик. Бек осал окъугъанла окъуна назмуланы кёлден айтханлары бюгюнча эсимдеди. Жетишимлерибизге ёхтемлене, жарсыуларыбызгъа жарсый эдик… къаллай иги заманла озуп кетдиле! Аман сёзле жюрюмеген, китапны сыйы, хурмети бийик болгъан жылла. Адам адамны кюсеген, бир бирге салам берген – сюймекликден толгъан кезиуле.

 Хау, бусагъатдача  багъалы машинала жокъ эдиле, битеу орамыбызда - жаланда бири. Кийим да азыракъ, юйле да гитчерек. Алай къууанч а - уллу! Къууанч да, къууат да, адамланы бетлеринде нюр да…

Сабий кёргенин унутмайды. Элли жыл мындан алгъа школда  дерслерими дайым эсгереме. Устазларыбыз кеслерини сабийлеринден эсе, бизге аслам эс буруучу эдиле. Шёндюгю дунияда аллайла болмагъан сунама. Бир сом алмай, бизни бла кёп сагъатланы оздургъандыла дерследен сора да. Ангыламагъан затыбызны ангылатып, кёллендирип. Таулула бош айтмагъандыла: «Ариу сёзде ауруу жокъ», - деп. Сабийлигибизде эшитген ариу сёзлерибиз бизни сакълагъан алгъышла, жашауубузну жасалагъан накъышла болуп къалгъандыла.

Алай бусагъатда бир-бир ата-анала сабийлери школдан тышында билим алсала сюедиле. Хау, Россейни законларына кёре, аллай онг барды. Тилек жазылады, сабий юйюнде окъуйду, жаланда «промежуточная аттестация» деген затны эсде тутаргъа керекди. Ол программагъа кёре билими болгъанын кёргюзтюрге борчлуду.

 КъМР-ни Правительствосуну  акъыбалыкъ болмагъанланы ишлери жаны бла комиссиясыны жыйылыуунда  бу къыйын проблема кёп кере сюзюлгенди. Аллай бир жыйылыуда, КъМР-ни Жарыкъландырыу эм илму министерствосуну бёлюмюню башчысы Анжелика Лукова былай  айтханды: Школдан тышында билим алгъан сабийлени юслеринден битеу инструкцияла хазырдыла. Билим бериу управлениялада ишлегенле эм директорла бла ангылатыу иш бардырылады. 

Биз барыбыз да билебиз: сабийле бир кибик тюйюлдюле. Классда олтуралмагъанла боладыла. Бирлери дерсни ахырына дери тёзалмайдыла, башхалары чапханлай, хыпыярлыкъ этгенлей, дерсни элтирге къоймай турадыла. Дагъыда аталары аскерчи болса, бир шахардан башха шахаргъа терк-терк кёчерге тюшеди юйюрге. Битеу бу башында айтылгъан сабийле школдан тышында билим алыргъа сюедиле.

Андан сора да,сабийлени араларында музыкагъа, сурат ишлеуге, илмугъа, чыгъармачылыкъгъа хунерлери болгъанла бардыла. Ала да дерследе олтурургъа сюймейдиле, аланы энчи графиклери, энчи устазлары боладыла. Битеу бу окъуучуланы сейирлерин къоруулайдыла  къыралыбызны законлары. Алай ата-анала, балаларын школгъа жибермей, юйде уа айныуларына эс бурмай эселе, къырал аны эслерикди, алайлай къоярыкъ тюйюлдю. Хар сабий жаланда атасыны-анасыны болуп къалмай, къыралыбызны инсаныды.

Россей хар сабийге билим береди. Ол жорукъгъа бойсунмагъанла, сабийлерин окъутмагъанла законнга къажау сюеледиле, аталыкъ, аналыкъ да борчларын толтурмайдыла, аланы жууаплыкъгъа тартыргъа боллукъдула. Анжелика Лукованы жыйылыуда айтханына кёре, КъМР-ни Жарыкъландырыу эм илму министерствосу жылгъа юч кере тинтиуле бардырады.

Былайда эс буруллукъ затла бардыла. Сабийле школда жаланда окъугъан этмейдиле, жамауатда кеслерин къалай жюрютюрге керек болгъанына юйренедиле, шуёхлукъ жюрютедиле. Адам адамны жылыуун къалай сезерикди, юйюнден чыкъмай турса? Тенглери бла бирге ойнамаса, кюлмесе, бир хант къангагъа олтурмаса, кёрмючлеге, кинотеатрлагъа, паркга бармаса? Гитчелигинден башлап тенглери болмагъан инсан башханы багъалыгъын къайдан билликди? Соруула кёпдюле. Битеу бу затланы юслеринден атала-анала бла ушакъла бардырылгъандан сора, 2024-2025 окъуу жылда школгъа жюз бла токъсан бир окъуучу къайтханды!

Болсада, Анжелика Лукова айтханнга кёре, юйде билим алыу амал жайыла барады. Жаланда 2025-2026 жыллада школдан тышында билим алыуну жюз бла жыйырма юч  сабий сайлагъандыла. Аланы  ата-аналары да кеслери излейдиле устазланы, бир-бирле онлайн школланы сайлайдыла.

Жарсыугъа, битеу да быллай окъуучула школлада эсепде тюйюлдюле, аны хатасындан ала билим аламыдыла-алмаймыдыла, тинтген къыйынды. Сёз ючюн, школдан тышында билим алгъан беш жюз бла жети сабийден Къабарты-Малкъардан тышында окъуу юйледе эсепдегиле юч жюз бла оналты боладыла. Отуз эки сабий а бир жерде да эсепде тюйюлдюле! Бюгюнлюкде Россейни законларында школдан тышында билим алгъанла аттестацияны не заманда ётерге керек болгъанлары жазылып тюйюлдю.

Дагъыда бир жарсырча зат: Къабарты-Малкъардан тышында школлада эсепде тургъан сабийлени саны жылдан-жылгъа ёсюп барады. Ол не бла байламлыды? Бир-бир ата-анала сабийлери суратлау искусстводан, музыкадан эм физкультурадан экзаменле берселе сюймейдиле, республикадан тышында школлада уа тинтиу къарыусузду, аттестация болмай бу предметледен белгиле салып къоядыла.

2025-2026 жылны сентябрь айында отуз беш сабий экзаменлерин бералмагъандыла… Ол а школдан тышында билим алгъанланы алты процентинден да озгъанды! Алимлени тинтиулери кёргюзтеди: адам улу хар затны да сабийлигинде иги биледи. Школда окъумагъан битеу жашауунда да къыйналгъанлай турлукъду. Ата-анала да ёмюрлюк тюйюлдюле, балаларыны къатларында туруп, аланы къолларында тутаргъа сюедиле, алай къартлыкъ, ёлюм да хар адамгъа да келедиле. Ёксюз болгъанындан сора, билимсиз адам а башын къалай кечиндирликди шёндюгю дунияда?

Онлайн амал бла окъутууну школланы сайлагъанла сабийлерини эм школлагъа жюрюгенлени билимлерин тенглешдирирге, жамауатда кеслерин къалай жюрютгенлерин сюзерге борчлудула.