Басхан ауузунда биринчи жол

Жолланы магъанасы не заманда, къайсы къыралда да уллу болгъанды. Бюгюнлюкде аланы къурулушун бардырыргъа кёп амал табылады: техника, инженер илму, тинтиуле. Алгъын заманлада  уа аллай затладан бири да жокъ эди. Бу тарых статьяда 19-чу ёмюрню ортажылларында Басхан ауузунда жолну ким ишлегенини, анга кимле болушханларыны юсюнден айтылады. Материалны КъМР-ни Архив управлениясы жарашдыргъанды.

Онтогъузунчу ёмюрде Басхан ауузунда жашагъанлагъа бир элден башхасына барыу, тышындан келген жолоучулагъа да анда айланыу нечик къыйын болгъанын кёз аллыгъызгъа бир салыгъыз: ыз-ыз созулгъан тар жолчукъланы тик къабыргъалары, чауулла, тарлыкъ. Ала бла уа жюкленнген кериуанла къоркъуулу бара.

Тау эллени бла ёзенни арасында байламлыкъ иги кесек заманны алгъан, кимни да арытхан аллай иш эди. Кёпле табийгъат тыйгъычлагъа тарыгъып тургъан заманда, прапорщик Орусбийланы Исмайыл а кеси кючю эмда кесини ахчасы бла тынгылы жол ишлерге умут этеди.

Алай бла, 1861 жылны жайында ол аскер башчылагъа бир да болмагъанча аллай таукеллик оюм бла сёлешгенди: тау ёзенни ичи бла жол ишлерча, къаяланы чачар ючюн, казна багъасы бла порох сатыгъыз эмда болушлукъгъа талай сынамлы сапёрну жиберигиз деп. Сейирди, кёпге созулгъан къурулушлагъа юйреннген къуллукъчула, ыразы болгъанны къой, аны оюмун терк окъуна дурус кёрюп, битеу керекли затланы берирге эм Кавказ сапёр батальонну юч къуллукъчусун Орусбий улугъа жиберирге буюргъандыла.

Алай эркинлик алыу а жаланда биринчи атлам болду. Ташны чачар ючюн, ушкоклада хайырланылгъан порох угъай, топ порох керекди, Нальчикде уа ол хазна къалмагъан эди. Аны ючюн Георгиевскеде арсенал бла келиширге, аладан жууап сакъларгъа тюшгенди.

Ол заманда Орусбий улугъа сапёрла Егор Хватов, Данило Литвинов эм Алексей Самосадов келедиле. Аланы баш борчлары къуру болушуу бла къалмай, къурулушчуланы сапёр ишни къоркъуусуз эмда хайырлы амалына юйретиу болгъанды. Жайда ол жолну энин, узунлугъун, къалайы бла созуллугъун тергеген ишле башланнгандыла, кюзде уа аны юсюн тазалау эмда жанларын бегитиу ишле бардырылгъандыла.

Таула ашыгъыуну сюймейдиле, ноябрьде сууукъла башланнганлары бла къурулушну да тохтатыргъа тюшеди. Алай ол къысха заманны ичинде окъуна Орусбий улу бек уллу иш тындыргъанды: аны элинден Куркужин суугъа дери жыйырмакилометрлик тынгылы жол хазыр болгъанды. Къышда аны корнет Шарданов да барып тинтгенди эмда отчётунда былай жазгъан эди: «...жол тынгылыды, чархлада жюрюрге бек аламатды, аны бла къыйналмай фургон, атла бла да ётерге боллукъду. Бир-бир жерлери тарыракъ эселе да, ючеуленнге уа жер табыллыкъды». Жюклени къадыр, ат бла ташыргъа юйреннген адамла тынгылы жол къалай ишлене тургъанына хазна ышанмай, алай кеслери уа уллу сейир этип къарай эдиле.

Келир жайгъа бу проект жер бла байламлы тыйгъычха тирелип тыйылды. Жолну Куркужин элни эмда Колок деген жерни арасында боллукъ кесеги Кючюкланы Сарыбийни бла Исмайылны, Барысбийланы Кючюкню, Малкъарукъланы Исхакъны, Мамашланы Исмайылны, Келеметланы Жумайны эмда подполковник Атажукинни сабанларыны эмда жайлыкъларыны юслери бла ётерге керек эди. Ала ишлени тыярны орунуна келишиулюк табаргъа чакъырадыла. Алайгъа энчи комиссия келип, эки жанына да тынгылагъандан сора, жолну ол жерле бла созуллукъ кесегин аланы иелери кеслери ишлерикдиле деп оноулашхандыла эмда былай жазып ант этгендиле: «Басхан ауузунда чаллыкъларыбызны эмда жайлыкъларыбызны ичлери бла бу жайны ахырына дери жол ишлерге, аны тынгылы этерге, кесине да къарап турургъа сёз беребиз. Бизни иелигибизде болгъан, алай биз хайырланмагъан жерледе уа жолну Орусбий улугъа ишлерге эркинлик беребиз».

Ма алай, бир адамны мадарымлыгъы жамауатха да хайырлы болуп, таулада айнытыу жаланда бир-бирге хурмет этиуден чыгъаргъа боллугъун кёргюзтгенди.

1863 жылда февральда Орусбийланы Исмайыл этген ишини бек уллу эсеплерин кёргюзтюрге боллукъ эди. Къыш артыкъ сууукъ болмагъаны себепли къурулуш да хазна тыйылмагъанды: жангы сапёрла, ташланы ууата, ишчиле жолну жанларын бегите,  къармаша эдиле. Орусбий улуну элинден Хаюко суугъа дери жарым жюз къычырым узунлукъда жол хазыр болгъанды, жаланда бир гитче кесегинде ишлени бошаргъа керек эди. Ол заманнга Басхан сууда, Наурузов бийни элинден аз ёрге барып, жангы кёпюр ишленеди. Дагъыда аллай бир ненчасын ишлерге умут бар эди. Алай эм уллу тюрлениу а тийреде угъай, адамланы акъылларында болгъанды. Исмайыл кесини отчётунда жазгъаныча: «жолну хайырын ары дери ангыламагъан таулула энди, жюклерин алгъадача ташыуну унутурча, жазгъа арбала мажарыргъа ашыгъадыла. Алгъыннгы амалны заманы кетгенди, чархлы транспортха эмда сатыу-алыу бла байламлыкъны жангы мадарларына орун бергенди».

Орусбий улуну жолну 1863 жылны май айына бошаргъа умуту болгъанды, битеу отчётла да ол кеси муратына жууукъ болгъанын айта эдиле. Бу хапар а таулада жолну ишлеуню юсюнден къуру архив справка болуп къалмай, энчи иннет, уста тергеу эмда къоншула бла келише билиу сау жерни сыфатын къалай тюрлендирирге боллугъуну керти юлгюсюдю. Къайсы къурулуш да акъырын-акъырын бара, бюрократия тыйгъычлагъа терк-терк тиреле тургъан кезиуде, Орусбийланы Исмайыл адамланы башламчылыкълары тауну жеринден тепдирирге къолундан келгенин кёргюзтгенди. Келишиулюкден, порохдан эмда аяусуз урунуудан туугъан Басхан жол тау жамауатланы ёзенде жерле бла байлагъан биринчи ыз болгъанды. Кавказда прогресс къуру башындан буйрукъ берилгенине къарап къалмай, ичинден, кюрекни тутуп, башхаланы ызларындан элтирге къоркъмагъанланы хайырындан баргъанына ачыкъ патауа болгъанды.