Таш салыучу ання

Хапар

Кюз артыны, тёгерекге къызыл сууундан тёгюп, дунияны жарыкъ бетли этиучю къысха заманы кетип, сууукъла келгенли, ання эшикге хазна чыкъмайды. Чыгъама десе да, къоймайды келини, баям, ауруп къалыр деп къоркъады.

Сабийлери эки, туудукълары уа бешдиле. Ючюсю – къызындан туугъанла, экиси – жашыныкъыла. Жашындан туугъан, энди жете келген къызчыкъ, Шахаржан оюнчакъды. Эрикдирмейди ыннасын. Ма бюгюн да эрттенликде, къоба келип:

– Ання, бир таш салсанг а, экзаменни иги бераллыкъмамы? – дейди, къара кёзчюклери жарыкъ тёге.

– Бош кюлесе, – дейди ынна. – Кёрюрсе, мен айтханча болмаса.

– Кет, тели болма, – дейди къызына анасы. – Экзамен берлик, китапны къолуна алып, окъугъан да этеди, телефоннга къатып турмай.

– Анам, бусагъатда хар керекли затны анда табаргъа болады. Дуния билими ары жыйылыпды. Не тилде сюйсенг да. Ол бири. Экинчи уа – мени аннячыгъым билгичди! Ол айтханча боллукъду хар не да. Эй адамла! Мени анням хар нени да биледи! Келигиз! Соругъуз! Мен да сорама-а-а…

– Экзаменинги уа берликсе, къызым. Маржан къуру челек бла аллынга чыгъаргъа ёч болуучуду, арбазына суу келе тургъанлай. Тёгерек айланып бар. Анда кесинги да бир къууандырлыкъ зат сакълайды, – дейди ання, къудоруларын ууучуна жыйып, артха столгъа чача.

Керти айтады ання – тюз ол да орам башына чыгъаргъа Ачемез келе тура эди. Ма къууанч десенг! Ачемез Шахаржанны сюйген жашы болгъанын кёпле билмейдиле. Кёпле не, жаш кеси окъуна билмейди алыкъа. Бек биринчиден, ол къызны къарындашы Саматны шуёхуду. Ала школда да бирге окъугъандыла. Самат бусагъатда аскердеди. Ачемез а шахарда мал дохтургъа окъуй турады. Бир-эки кюннге келиучюдю юйге. Бирде ата бла чалгъыгъа да чыгъыучуду.

– Шахаржанчыкъ, ариу жанчыкъ! Къайдан чыкъдынг? Не хапар аскерчи шуёхумдан?

– Къоруйду Ата журтубузну, кёз къакъмай!

– Сора къоркъуу жокъду. Къайрыса деп сормайма, билеме, – школгъа.

– Экзаменнге барама. Алгъыш эт. Бир кесекден школ артда къаллыкъды!

– Ай, сени кёргенлей, ол устазынгы тили тутулуп, къолу къутулуп, ахы кетип, халал этип, «беш» салсын санга!

– Не тюрлю алгъышды бу – тутулуп, къутулуп..? Сен а… Хо, бар ахшы жолунга!

Шахаржан, школ арбазгъа атлагъанлай, жарыкъ тенглерине къошулду.

Кертисин айтханда, ання жашын бла къызын сабий юйден алып ёсдюргенди. Ол, солуугъа чыкъгъынчы, анда ишлеп тургъанды. Сабийлеге аш этиучю болуп. Жамболат ары тюшгенде, жыл да болмай эди анга. Ол къаракёз жашчыкъны къоюнуна алып, шешадан сют ичирип тургъанды ання ал заманда. Артда уа… къоялмагъанды анда. Аны биргесине ойнаучу Зуриятчыкъ да атасыз-анасыз эди. Ол жыллада сюргюнде аллай сабийле кёп болгъандыла. Аннячала уа – аз. Бюгюн да аздыла ала.

Анняны баш иеси Мурат урушда тас болгъанды. Ала юч ай да жашамагъандыла бирге, алай а андан башхагъа ання жюрегин ачмагъанды. Бюгюн да сакълайды аны. Тюшюне келсе уа, къууанады. Ол сабийлени соруучусу ючюн а бютюнда. Жашындан туугъаннга Мурат деп да андан атагъанды ання, ол жюрегине жууукъ, ариу атны: «Мурат, муратынга жетгин!» – деп, алгъыш бла къайтара турурча.

– Ання, къалай керти айтханса! Сени ким юйретгенди таш салыргъа? – деп сорады экзаменин да берип, къууанчлы болуп къайтхан Шахаржан.

– Ыннам Жумарукъ. Ол Къуран ача да биле эди. Андан эсе Къуран ачаргъа юйретги эди. Алай ол заманда аллай хапар жайылса, бюгюн къайда турлукъ эди аннягъыз? Ыннама таш салдырыргъа, Къуран ачдырыргъа председателибиз окъуна келип тургъанды, колхозла болгъанда, башхаладан жашырып. Ыннаны къарындашындан туугъан эди сора, не сылтау излерик эди ата эгечине жюрюгенликге?

– Ол а не сюе эди, ання, ол председатель дейме?

– Кёп зат сюе эди. Санап башласанг, къыйырын тапмазса.

– Сёз ючюн?

– Сёз ючюн, къыш къаллай боллукъду, жаз эрттеми, кечми келликди, мал аш жетерикмиди жазгъа чыгъаргъа, тирлик иги боллукъмуду… Бир кере уа: «Таматагъа барсам, жангы машинала бла тракторла берликмиди?» – деп да келген эди.   Ары-бери жумуш бла чыгъарыкъ болса, бизге кирип, алай барыучу эди, жолум болады деп. Элде, къоншу элледе окъуна, малы тас болгъан да келиучю эди ыннагъа.

– Ол айтханча боламы эди?

– Айтханы керти болуп чыгъа эди да, андан келиучю эдиле ансы, жюрюмез эдиле. Таш салгъанланы сагъынсам, Аза деп бир аламат чыганлы тиширыу бар эди, ол эсиме тюшеди.

– Чыганлы аламат боламыды да?

– Болмай а. Иги адамла къайсы миллетде да бардыла.

– Ол да къудорула бламы сала эди таш?

– Угъай, къолунга къарай эди. Ала, чыганлыла, ёмюрледен бери ол жаны бла билим жыйып келедиле, бир тёлюден бирине ётдюре.

– Къолгъа къарап… Анда уа, ма былай, нени да кёрюп къоярса! Ийнанмайма мен хиромантиягъа. Жюрекге къараргъа керекди, ання! Ма олду башы!

Ання ишлеген ёксюз сабийле тургъан юйге тас болгъан сабийин излей келген эди чыганлы тиширыу. Кёп сабийли ана поездха миннген жерде ажашдыргъан эди баласын, эслемей. Къайтхан эди артха бир-эки сагъатдан. Алай… Къагъытлары болмагъан чыганлыгъа берирге унамай эдиле жашчыгъын. Ол а келе эди кюн сайын сабийин кёрюрге.

– Мен аны мында болгъанын билеме. Жюрегим айтып турады, – деген эди ол, биринчи кере ары келгенинде.

Ол кюн ання, ишин бошап, юйюне атланнганда, ол къабакъ эшиклени сакълап тура эди.  Чыганлы билегине тийгенде:

– Манга сени жомакъларынг керек тюйюлдюле, – деген эди ання, билегин ычхындыра.

– Керекдиле. Сен жангызса, жанынга тиймесин, баш иенг да къайтырыкъ тюйюлдю, алай а эки сабийни кёреме. Этегингден тутупдула ала. Насып ала бла жокъларыкъды сени. Мындадыла ала, мени жашым бла бирге, – деп, чыганлы тиширыу мудах къарамын ёксюзле тургъан юйге бургъанда, ангылагъан эди аны жюрегинде баргъан къазауатны ання.

Боллукъ затланы юслеринден айтханына ийнанмаса да, болушхан а этген эди. Сабийин къолуна алгъанында, аны эринлери тауушсуз къымылдай, кёзлеринден чыкъгъан кёз жашлары уа, бир тюрлю бир чырмау болмай, жолла ызлай, къуюлгъан эдиле энишге. Аза бла ання алай танышхан эдиле.

– Кёп иги, керекли зат этерге болады уста адам, къол къыйын салып, алай ол, аны бла къууандырса да, кишини жюрек жарасын багъалмайды. Сен а халаллыгъынгы манга дарман этгенсе. Мени кюнюм кечеге айланып къалгъанда, жылыу бергенсе. Алай бла мени жюрек жууугъум болуп къалгъанса… Мен сени унутмам, сен да унутма мени…

Унутмайды ання аны. Къалай унутсун? Ол иги къууумгъа ачхан эди аны жангызлыкъ бийлеп тургъан кёзлерин. Зуриятха уа, къызына, бютюнда ыразыды. Тукъум адамлары аны тапханда, ол аннясындан айырылыргъа унамагъанды. Бирси орамда жашап турады баш иеси Жамал бла, анняны туудукълары бла.