Кенг жоллада

Халкъыбыз  кёчгюнчюлюкден ата-бабаларыны жерлерине къайтып келгенинде, юй-журт деген хазна зат къалмагъанларын кёрген эди. Алгъын жашау къайнагъан эллерини орамлары энди шум болуп, кёплени юйлерини орунларына уа жарты оюлгъан къабыргъалары къалгъанын кёргендиле. Болсада,  тюнгюлюп къалмай,  кесин къолгъа алып, ёмюрледен бери аты айтылгъан иш кёллюлюгюн бла мадарымлыгъын  кёргюзтгенди. Анга  газетибизни ол узакъ 1957 жылда 7 сентябрьде чыкъгъан номеринде «Кенг жоллада» деген материалда ачыкъланнган шартла да шагъатлыкъ этедиле. Анда  Бызынгы эл жангыдан къалай къуралып башлагъаныны юсюнден жазылады.   

«Малкъарлыланы биринчи къауумлары Бызынгыгъа апрельде келген эдиле. Тёгерегин таула къуршоулагъан талада, эртте заманлада эл болгъаны белгили бола эди. Келгенлеге жангыдан журт салыргъа керек болду. Ала ол ишден къоркъмадыла.

Неден башларгъа керекди деген соруу чыкъды. Ол соруу адамланы тынчлыгъын алды.

Малкъарлыла ишни амалын билген халкъдыла. Жыйылыргъа тюшдю. Ол жыйылыуда кёп тюрлю адамла болдула: къарт, жаш, тиширыула да къалмай келдиле.

Жыйылыуда сёзню Холамханланы Магомет алды:

- Биз эски тыпырларыбызны жангыртыргъа къой, тууар сюрюулени тауларыбызгъа жаяргъа керекбиз. Къара къойла бла тууарла тау жайлыкълада булутлача жайылсала, хар адамны жашауу гокка хансча жашнар - деди ол, - бирем-бирем болсакъ а, аны орунуна салырбызмы? - деп соруу этди.

- Угъай, ол иш бир адамны къолундан келмез, – деген тауушла чыкъдыла.

- Мен да аны айтама, – деди жолдаш Холамхан улу.

- Биз бириксек, уллу жетишимлеге жетербиз, жашауубуз жашнар, аны ючюн а колхоз къураргъа керекбиз.

«Коммунизмге жол» деген малкъар колхоз узакъ Бызынгыда къуралады. Холамханланы Магомет аны председателине айырылды. Келген малкъарлыла бары да колхозгъа кирдиле. Колхозчула биринчи кюнледен башлап ишни къолгъа алдыла. Элде юйле бла къолай осал болгъанлыкъдан, эски юйлерин жангыртыргъа оноу этдиле. Жангы юйле ишлерге кёп заман, заманны къой, юй керекле да кёп керек эдиле, къыш тюшгюнчю, колхозчулагъа жангы юйле ишлеген тынч тюйюл эди.

Колхозну правлениясы къурулуш бригада къурады. Бусагъатда ол бригадада агъач, таш устала ишлейдиле. Женгил колхозгъа агъач, кирпич, чюй, дагъыда башха затла келтирдиле. Иш къайнай башлады: юйлени къабыргъаларын жангыртып, печьле, эшикле, терезеле салып башладыла.

Бир кюн, иш бошалгъандан сора, бригадир Октябрь революцияны 40-жыллыгъына аталгъан социалист эришиуге къатышыргъа керекди, деди.

- Керекли ишди, - дедиле ишчиле.

Ишчиле юйлерин жангыртыу ишлени биринчи октябрьге бошаргъа сёз бердиле. Сууукъ тюшгюнчю, колхозчула жылы юйлеге кирирге керекдиле.

Къурулушчула берген сёзлерин ишде толтурадыла. Берилген мардаланы хар заманда 150 процентге толтуруп, агъач устала Аккайланы Жамал, Чочайланы Ахмат, Рахайланы Керим ишге социалист кёл бурууда башхалагъа юлгю кёргюзтедиле. Адамла билмей тургъанлай, Бызынгы сыфатын тюрлендиреди: бир къауум иги ишленнген юйле сюеледиле, ол юйлеге адамла кёчгендиле.

- Биз энди келлик малкъарлылагъа да юйле ишлерикбиз, ала да, келе-келгенлей, жылы юйлеге кирирле, - дейди эл советни председатели жолдаш Рахай улу.

Малкъарлыла сабийлерин окъутургъа эслерин бурдула. Быйыл Бызынгыда жетижыллыкъ школ ачылгъанды. Школ жангыдан ишленнгенди. Ол школда директор болуп Холамханланы Боташ ишлейди. Сабийле уллу къууанч кюннге жетгендиле. Мында биринчи сентябрьде болгъан адам, чыпчыкълача жырлагъан сабийлени кёрюп, кеси да къууаныр эди. Сабийле аталары, аналары бла келип, жангы школну эшиклерин ачдыла. Быйылдан башлап 1-4 классла кеслерине малкъар тилде дерслерин окъурукъдула. 5-10 класслада ана тилни дерслери боллукъдула. Бу элде библиотека бла окъуу юй ачылады. Культураны министерствосу кёп китап жибергенди.

- Бизни халкъыбыз китапсыз, киносуз, газетсиз эм радиосуз жашаргъа сюймейди, - дейди эл советни председатели жолдаш Рахай улу. – Халкъ дунияда эм къыралыбызда жашауну билирге излейди.

Адамла къыралда болумланы юсюнден болгъан ушакълагъа ыразы болуп тынгылайдыла.

Совет райисполкомну председатели жолдаш Уяналаны Къанамат Бызынгыгъа кёп келеди. Жолдаш Уяна улу колхозчула бла аланы жашауларыны юсюнден сёлешеди, билгенинден айтып болушады, къурулуш ишлерине, колхозну аягъы юсюне салыуда да кёп болушлукъ береди. Бир жол малланы юсюнден сёлеше тургъанлай, жолдаш Уяна улу алай соруу этди:

- Бичен ишледигиз, кюзде аллыкъ малыгъызгъа ол бичен жетерикмиди? Мен жетмез деп турама, аны себепли уа тау чаллыкълада энтта да бичен ишлесегиз керек эди, - деди.

Жолдаш Уяна улуну сёзю бла чалгъы кирген жерни къоймай, колхозчула бичен ишлейдиле. Биченчи бригадада кёп адамла кюннгю мардаларын 150-180 процентге толтурадыла. Жазуналаны Абидат, Гайыланы Бубарек, Хасим эм башхала да колхозну байлыгъын кётюрюр ючюн, заманларын, санларын аямай ишлегендиле. Чалгъыгъа жангы юйреннгенлеге абадан адамла хар заманда да болушлукъ этип тургъандыла. Артыкъсыз да биченчилени бригадири Аналаны Окъуп, ол бригадада агитатор Чочайланы Алибий къолларында чалгъылары бла ишлегендиле, чалгъычылагъа да кёп болушлукъ бергендиле.

Чочайланы Алибий бир жол мудахсынып ишлеген жаш чалгъычы Ахкёбекланы Абдулкеримни къатына келип: «Сен нек мудахса? Ишинги жаратмаймыса, - деди.

- Угъай, жаратама. Бирсиледен артха къалыргъа сюймейме, чалгъым а манга тынгыламайды, -деди.

- Чалгъынгы берчи, - деп, Ахкёбекланы Абдулкеримни чалгъысын алды да, бир къауум дуру чыкъды.

Аны къолунда Абдулкеримни чалгъысы кырдыкны иги чала эди.

- Абдулкерим, чалгъынг игиди, алай сен чалыргъа иги юйренмегенсе, ол хата тюйюлдю, мен болушурма, жыйынны арасында сен да юйренирсе, – деди. Бир къауум кюнден сора Абдулкерим бла Холамханланы Сагъыт,  жаш чалгъычыла, уста чалгъычыладан артха къалмай ишлей эдиле.

Колхозчула тау жерледе колхозну малына жетерча бичен ишлегендиле. Колхозну председатели жолдаш Холамхан улу эм эл советни председатели жолдаш Рахай улу колхозчуланы къатында кёп боладыла. Ишлерине болушадыла, партияны бла бизни правительствобузну бегимлери бла, оноулары бла колхозчуланы шагъырей этедиле.

Колхозда июль айда окъуна медицина участок ачылгъанды. Медицина участокда ишлеген жолдаш Анахай улу элни жарсыуларына таймай болушлукъ береди. Къысха заманда Бызынгыда больницагъа эм почтагъа юйле ишлерикдиле. Колхозчула ол юйлени къурулушларына кеслери болушлукъ берликлерин бусагъатдан окъуна билдирип турадыла.

Бызынгыда тюкен да ишлейди, алыучула не заманда келселе да, ун, туз, тюрлю къумачла табадыла. Тюкенчи Тёппеланы Алий алыучула бла ариу тил бла сёлешеди.

Бызынгыны колхозчулары, бир кишини сабийлерича, бир юйюр болуп, бири бирине болуша, «Коммунизмге жол» деген колхозну бай этер ючюн кюрешедиле.
Колхозчуланы жоллары кенгдиле, узундула. Жарыкъ жашауну къурауда была жангыз тюйюлдюле: ала хар кюнде да къыралны болушлугъун, къарындаш миллетлени болушлукъларын сынайдыла».