Фахмулу артист

Малкъар халкъны жангырыууну кюнюне

Айтхылы тепсеучю, балетмейстер эм хореограф Улбашланы Мутай уллу сахнагъа биринчи атламларын кёчгюнчюлюкге дери окъуна этип башлагъан эди. Орта Азиядан къайтып келгенден сора жюреги тартхан усталыкъгъа жаны бла берилгенди. «Коммунизмге жол» газетни 1957 жылда кюзде чыкъгъан номерлеринден биринде жаш артистни юсюнден Боташланы Исса къысха очерк жазгъан эди да, биз аны бла сизни шагъырейлендирирге сюебиз.

Жайлыкълада сюрюу къыйырында, биченликледе чалгъы тишей, элде жангы юйню мурдорун сала, таулула кёп ариу жыр этгендиле, ариу тепсеулеге юйреннгендиле.

Эски заманлада таулуланы тамашалыкъ жырлары, тартыулары, тепсеулери, халкъны асламысына жетмей, келин келген неда башха къурманлыкъ болгъан жерде айтылып, кёргюзтюлюп къалыучу эдиле. Совет властьны жылларында таулуланы культуралары жаз башында кырдыкча ёсгенди эм халкъ анга кеси ие болгъанды.

Октябрь революция хорлагъандан сора, тау элледе той-оюн кружокла къуралгъан эдиле. Ол кружоклагъа къатышханладан бек фахмулу жырчыла бла тёпсеучюле биринчи Къабарты-Малкъар къырал ансамбльге алыннган эдиле. Къысха заманны ичинде ансамбльни артистлери элледе эм шахарлада концертле салып, кеслерини усталыкъларын халкъгъа кёргюзтюп башлагъандыла.

1935 жылдан 1938 жылгъа дери Къабарты-Малкъарны жыр эм тепсеу къырал ансамбли Совет Союзну ара  шахары Москвада, Ленинградда, Киевде, Ростовда, Мурманскеде, Владивостокда эм башха жерледе концертле бергенди. Ол концертлеге къарагъанлагъа таулу жырла бла тепсеуле ариу кёрюннгендиле, ала ансамбльни артистлерини усталыкъларын бек жаратхандыла. 1935 жылда Алексей Максимович Горький,  ансамбльни артистлерини уста, жарыкъ, ариу тепсегенлерине бийик багъа бичип, алагъа халкъ искусствону мындан ары да айнытыргъа, тохтаусуз алгъа бардырыргъа керекди дегенди.

24 жыл мындан алгъа Къабарты-Малкъар жыр эм тепсеу ансамбльге Шауурдат элден малкъарлы жашчыкъ келген эди. Аны къызыу, уста тепсегенине белгили артистле окъуна сейир этген эдиле. Ол онжыллыкъ жашчыкъ Улбашланы Мутай эди.

Ансамбльде Мутай тепсеуге усталыгъы бла эски артистлени терк жетген эди. 1934 жылда Пятигорскеде битеу Север Кавказны халкъларыны олимпиадасына баргъанда, Мутайны тепсегенин Серго Орджоникидзе бек махтагъан эди, анга уста тепсегени ючюн саугъагъа велосипед берген эди.

Уллу Ата журт уруш башланнгынчы Улбашланы Мутай ансамбльде ишлегенди, кесини уста тепсеую бла кёп адамны къууандыргъанды.

Уруш башланнганда уа Мутай, къолуна сауут алып, къанлы душман бла сермешгенди, бизге Уллу Октябрь берген насыпны къоруулагъан жигитледен бири болгъанды. Ол фронтда да тепсегенин къоймагъанды. Урушдан солугъан кезиуде Мутай, солдатланы, офицерлени алларында тепсеп, фронтчуланы кёллерин жарытханды.

Урушдан сора да,  Мутай тепсеу усталыгъына, аны халкъ жаратханын эсде тута, улу кёллю болмагъанды.

Быйыл Улбашланы Мутай Къабарты-Малкъар жыр эм тепсеу ансамбльге къайтханды. Къабартыны кеси ыразылыгъы бла Россейге къошулгъанына 400 жыл толгъаныны къууанчы баргъанда, Мутай Москвада ансамбльни концертлерине къатышханды. Ол кёргюзтген «Малкъар тепсеуню» москвачыла бек жаратхандыла. СССР-ны Уллу театрында Мутай тепсегенде, битеу залдагъыла бла бирге партияны эм правительствону оноучулары къызыу къарс къакъгъан эдиле.

Къабартыны кеси ыразылыгъы бла Россейге къошулгъанына 400 жыл толгъаныны къууанчы бла байламлы СССР-ны Баш Советини Президиуму Улбашланы Мутайны миллет искусствону айнытыуда жетишимлерин белгилей, «Урунуу жигерлиги ючюн» деген майдал бла саугъалагъанды.

— Октябрь революциягъа дери халкъ къарангылыкъда жашагъанды. Ол заманда аны къайгъысы той-оюн угъай, башха болгъанды. Энди уа жарыкъ дуниягъа чыкъгъанбыз, ишлей-солуй, жырлай-тепсей зауукъ жашайбыз, — дейди Мутай.