Акъылбалыкъ болмагъанла экстремизм, терроризм статьялагъа къалай бла тюшедиле?

Жарсыугъа, арт заманда бизни республикада, башха жерледе да акъылбалыкъ болмагъанла къыралыбызгъа къажау ишле этедиле. Ызы бла тутмакъла боладыла. Алыкъа энди башлана келген жашаулары колониялада башланнганы бек жарсытады. Сабийлерибизни палахдан къалай сакъларгъа боллукъду? Тыш къыралладан бизни Ата журтубузну жаулары айтханны этмезча къалай юйретирге керекди? Ахчагъа сатылыргъа жарамагъанын тюз жюреклерине салыр амал бармыды? Бу къыйын соруулагъа алгъаракъда «Къабарты-Малкъар» къырал телерадиокомпания КъМР-ни Жаш тёлюню ишлерини жаны бла министерствосуну эм КъМР-ни Цифра айнытыу, связь эм асламлы коммуникацияла министерствосуну болушлугъу бла «Сетьде къоркъуусузлукъ. Сабийлени онлайн алданыудан къалай сакъларгъа боллукъду?» деген форумда жууапла изленнгендиле. 

Тема бусагъатда болмагъанча жютюдю эм къыйынды. Аталаны-аналаны, сабийлени да асламысы акъылбалыкъ болмагъанла не хата этселе да, жууапха тартылмагъан сунадыла.  Форумгъа келген специалистле чертгендиле: ол алай тюйюлдю, онтёртжыллыгъындан башлап, сабий хар иши ючюн жууаплыды. Къыралгъа къажау сюелген, жашаууну ахырына дери колонияда турургъа боллукъду. СВО баргъан кезиуде бизни жауларыбыз жаланда аскерчилерибизге угъай, хар бирибизни жояргъа излейдиле. Хар бирибизге энчи жол ишлейдиле. Кёпле, ол санда сабийле да, ахчагъа алданадыла. Мамыр жашауну кезиуюндеча тюйюлдю бусагъатда, СВО баргъан заманда кесибизни арабызда аманлыкъчыла чыкъсала, ала кечиллик тюйюлдюле. Терроризм эм экстремизм статьялагъа тюшген ишлени акъылбалыкъ болмагъанла этедиле…ол неге ушагъан затды? Бюгюнлюкде бек ачыкъ болгъанды: школлада, колледжледе, вузлада тюз окъутуу ишден сора да, тынгылы, терен юйретиу иш бардырыргъа керекди. Военкоматлагъа гранатала атадыла, поезд жоллада орналгъан шкафланы кюйдюредиле – бу ишни хатасындан поездле жолдан кетип, адамла къырылыргъа боллукъдула…социальный сетьледе Ата журтубузгъа къажау затла жазадыла. Россейни школларында, колледжлеринде, вузларында окъугъанла, аурусала, больницаларында багъылгъанла, бюгюнлюкде, СВО бара тургъан къыйын кезиуде, сомла-шайла ючюн Ата журтха къажау къалай турадыла? Колониялагъа тюшгенле бир заманда эркинликге чыкъсала да, алагъа иш тапхан къыйын боллукъду. Ата журтун бир сатханнга ийнаныу да, ышаныу да боллукъ тюйюлдю.

Таулулада бир сёз барды: «Жаланда «мен» дегенде эрин эриннге тиеди», -деп. Дагъыда  тойгъан жерден туугъан жер татлы,  дегендиле. Ата- бабаларыбызны сынауларын, насийхат сёзлерин унутургъа жарамайды. Атала–анала, устазла сабийлеге къайтарып айтыргъа борчлудула: телефоннга сёлешсе биреу, неда жазса, къаллай саугъала берсе да, не ахчала тёксе да, Ата журтубузгъа, адамлагъа хата келтирлик затны этерге жарамайды. Жау – ол жауду. Жаула бизни гунч этерге итинедиле. Ата журт а бирди, багъалыды.

Арт заманда къыралыбызны, жамауатыбызны жаулары къайда эсе да узакъда угъай, къатыбызда болгъанларын сезебиз. Ала хар юйге кёзге кёрюнмей киредиле – сотовый телефонланы хайырланып.  Уллайгъан, сынаулу адамла танымагъанлары бла терен ушакълагъа батмайдыла. Жууап берселе да сорууларына, тапсыз зат сезгенлей, блок саладыла. Акъылбалыкъ болмагъан сабийле уа, жарсыугъа, тынчыракъ, теркирек алданадыла. Форумда специалистле къайтарып айтхандыла: атала-анала сабийлери къалай жашагъанларын, не оюнланы сюйгенлерин, ким бла соцсетьледе байламлыкъ жюрютгенлерин билирге керекдиле. Кёп сабийле аталарындан-аналарындан жаланда къоркъгъан этедиле. Къоркъуудан сора араларында бир сезим да жокъду. Нек? «Эки» неда «юч» алгъанлай эшитгенлери – къычырыкъла, уруш-тюйюш. Орамда, школда тенглери бла сёз болсала, устазгъа жууап къайтарсала, биягъы балала, терсликлерин сезип, инжиледиле. Бирге олтуруп, музыкагъа тынгылагъан ингирле боламыдыла? Хазна угъай. Бетден-бетге ушакъ этген кезиуле уа? Бек аз. Психиатрия эм наркология араны психология иш бёлюмюню таматасы Инна Лысакова сабий атасына-анасына ышаныргъа кереклисин чертгенди. Ышаныргъа! Къорууу болгъанын билген, юйде таматалагъа базыннган сабийни тюз жолдан тайдырыргъа къыйынды.

Форумда «Кубань» къырал телерадиокомпанияны «От бла оюнла» деген документли фильмин кёргюзтген эдиле. Жаш тёлю араны бёлюмюню таматасы Заур Тлехураев залда студентле бла школчула аны магъанасын тенглерине жетдирирлерин тилегенди. Поезд жолда шкафны кюйдюргенле, наркотикле жайгъанла, абаданланы алдап, аланы ахчаларын алгъанла – акъылбалыкъ болмагъан сабийле… Аланы аталарыны  бла аналарыны жилягъанларына къарагъан бек къыйынды. Ала энди балаларын жаланда колониялада кёрлюкдюле.

Минцифраны къоркъуусузлукъ бёлюмюню таматасы Виолетта Афаунова сакълыкъгъа чакъыргъанды. Суратны соцсетьге сала туруп, геолокациясын кетерирге керекди. Дагъыда кёпле иноагент статусу болгъан СМИ басмалагъан материалланы тюплеринде комментарийле къоядыла. Жарамайды!  Къазауат баргъан кезиуде жер башында битеу къыраллада да цензура болады. Энчи оюмуму жазама деп, жашагъан къыралынга къажау оюмланы басмаларгъа керекмейди. Бусагъатда къыралыбызны неда СВО-ну юсюнден хар жазылгъан сёз – шагъатлыкъды.  Къазауатны  заманында хар сёз да тинтиледи. Озгъан ёмюрледе да алай болгъанды, бусагъатда да алайды.

Бек игиси: бир зат да жазмазгъа. Нек? Политика – ол кеси бир дунияды. Музыка билими болмагъан адам скрипкада  сакълайды. Политика уа музыкадан бош зат болмагъаны баямды.

Акъылбалыкъ болмагъанланы баш борчлары школда билим алыуду. Ол тынч жумуш тюйюлдю. Аны этерге керекди. Танымагъан адамларыгъыздан не ахча, не саугъа алыргъа жарамайды. Форумда чертилгенди: этилген аманлыкъ эки-юч жылдан сора да белгили болуп къалады. Эртте-кеч болса да, бир къыйыры чыкъмай къалмайды. От бла ойнаргъа керекмейди. КъМР-ни Прокуратурасыны федерал къоркъуусузлукъ законланы толтуруу жаны бла бёлюмюню тамата прокурору Алан Барсагов бусагъатда республикада этилген законсуз ишлени башчылары Украинада болгъанларын билдиргенди.

СВО-ну жигити Ахмед Канукоев жаш адамланы иги муратла эм жарыкъ умутла бла жашаргъа чакъыргъанды. Хирург неда устаз боллукъма деген мураты болгъан, школда неда вузда иги окъугъан жаш адамны ким алдаяллыкъды? Бир инсан да угъай. Бош заманлары кёп болгъан, не затха жетиширге сюйгенлерин билмегенлени уа терк алдайдыла бизни жауларыбыз. Прокурор Алан Барсагов айтханнга кёре, жаланда 2025 жылда акъылбалыкъ болмагъан сабийле терроризм эм экстремизм статьялагъа тюшген жыйырма бла беш аманлыкъ иш этгендиле. Алагъа кёре оналты уголовный иш ачылгъанды, бусагъатда онусу сюддедиле, жетиси толусунлай тинтилгендиле, сабийле тутулгъандыла. Алан Барсагов орта медицина профессионал билим берген окъуу юйде акъылбалыкъ болмагъанладан къуралгъан къауум интернетде экстремизм ишлеге чакъырып тургъанын айтханды. Ала законну сакълагъанлагъа эм къырал къуллукъчулагъа къажау ишле этиу игиди, деп жазгъандыла.  Аланы тутхандыла. Бу жаш адамла жашауларын кеси къоллары бла бузгъанларын тюзюнлей тутулгъунчу ангыламагъандыла.

Алан Барсагов бусагъатда гибрид уруш баргъанын чертгенди. Бизни жашла жанларын берген сермеш аулакъла – ол бир шартды, жауланы хар сабийни, хар таматаны да абындырыргъа кюрешиулери уа экинчи шартды.  Наркотикле жайып, жамауатны ичинден тозуратыргъа, халкъны ичинде къыралыбызны кёрюп болмагъанланы санын ёсдюрюрге, терактла бла адамла бир бирлерине ышанмазча этерге кюрешедиле жауларыбыз. Ала тюз ниетли, Ата журтларын сюйген адамланы санларын азайтыргъа излейдиле. Гибрид урушда биз барыбыз да эсепге алыныпбыз. Барыбыз да! Къыралны кючю – адамларыды. Аны ючюн гибрид урушда хар адамны эшиги да къагъылады. Хар инсан сыналады. Сабийлени тас этмез ючюн а, бусагъатда энчи сакълыкъ керекди.

Хар законнга къажау иш этип, тутулгъан сабий – къыралыбызны кючлюрек эталлыкъ бир инсан сатырларыбыздан кетгенине тенгди. Форумда къайтарылып айтылгъанды: профилактика ишни кючлендирирге керекди. Ол профилактиканы магъаналы кесеги ёсе келген тёлюге тынгылы билим бериудю. Россейни маданиятын билген, Пушкинни, Лермонтовну, Достоевскийни, Толстойну орус тилде, Кязимни, Къайсынны малкъар тилде окъугъан, бизни чексиз музыка байлыгъыбызны билген, музейлеге жюрюген бир заманда да террорист боллукъ сунмайма. Алан Барсагов да: «Ата журтха сюймекликден, жылыудан толу жюрек сатхыч боллукъ тюйюлдю», - дегенди.

Россейни законларына къажау сюелликлени жаула къалай биледиле? Виолетта Афаунова айтханнга кёре, хар жаш адамны интернетде этгенин сюзедиле. Бизни къыралгъа къажау статьялагъа бюсюреп, комментарий жазгъан, «лайкла» салгъан – маркерди, ол адамны акъылын ачыкълайды. Аладан сора акъылбалыкъ болмагъанлагъа мессенджерледе жазып башлайдыла…

Форумда буллингни юсюнден да айтхандыла. Буллинг – биреуну къыйнауду, сындырыуду. Бусагъатда ол сабий садда окъуна барды, школлада бла вузлада уа чакъгъанды дерге боллукъду. Осал окъугъанланы хыликкя этедиле, къарыусуз юйледен сабийлени кийимлерине кюледиле, семизлеге – семизсиз, арыкълагъа – арыкъсыз, деп илинедиле. Бир-бирле, тёзмей, школгъа неда вузгъа кеслери этген атдырыучу затны неда бичакъ алып келедиле, жюреклерин къыйнагъанланы ёлтюрюрге кюрешедиле. Буллинг битеу къыраллада да бек уллу жарсыуду. Андан къутулур ючюн, сабийлени, жаш адамланы бирикдирлик иш бардырыргъа керекди…аны этген а алай тынч тюйюлдю. Совет жыллада адамла бир кибик жашай эдиле, энди уа бир классда бек бай бла бек жарлы юйледен сабийле бир парта артында олтурургъа боладыла. Аланы бирикдерген къыйынды…

Форумда чертгендиле: тыш адамла бла мессенджерледе шуёхлуъ жюрютюрге хазыр болуп тургъан сабийле – жангызлыкъдан къыйналгъанладыла. Сабийни атасы-анасы ышаннгылы тенги, базыннган билеги, къорууу да болургъа керекдиле. Жаланда ашына-суууна, юсюне-башына къарагъан бла чекленип къалмай, жюрегинде не зат болгъанын да билирге борчлудула ала, аны жюрегин жаула урлап кетмезча, жолун да кесмезча.