Дерсде алгъан билимлерин жолоучулукълада бегитедиле

Гумаланы Борис,  Къабарты-Малкъар къырал университетни Тарых-филология факультетин, Жамауат усталыкъланы факультетини тау туризмни инструкторлары деген бёлюмюн тауусуп, кёп заманны ичинде Сабийлени эм жаш тёлюню чыгъармачылыкъ дворецини Туризм эм краеведение бёлюмге таматалыкъ этип келеди, аны педагогика стажы отуз жылдан асламды, тау туризмден СССР-ни спортуну устасы деген сыйлы атха тийишли болгъанды.  Борис Мазирович, Орта Азияда кёп жолоучулукълада болгъанды, университетни командасын анда эришиулеге элтгенди эм кеси да тау туризмден спортну устасыны нормативин толтургъанды, анга бийик квалификациялы инструктор деген ат берилгенди, бийик инструктор хазырлауну ётгенди. Бизни бла ушагъында ол республикада сабий туризм къалай айныгъаныны юсюнден билдиргенди. 

Ол билдиргенича, алгъа жыллада республикабызда жаш туристлени специализацияланнган станциялары да бар эди, анда сабий турист къымылдау къуралгъанды. 1985 жылда дворец ишлеп башлагъанлай, бу борчланы кесеги анга ётдюрюлгенди. Учреждение Нальчикдеги школлагъа къаралгъанды, анда уа – башха элледе бла шахарладагъылагъа. Перестройка жыллада станция жабылгъанды, аны ишчилери уа бери кёчюрюлгендиле, сабий туризм бла байламлы иш дворецни келечилерине ётдюрюлгенди.

- Сабий туризм къошакъ билим бериуню профильлеринден бириди, - дейди Гумаланы Борис. - Сабийле школда географиядан, тарыхдан, адабиятдан алгъан билимлерин мында бегитедиле. Аланы республиканы жер-жерлерине элтебиз, ала бла гитчеле китаплада окъугъанларын кеслери кёзлери бла кёредиле. Жыл сайын  бек азындан беш кере ауузлагъа, ауушлагъа жолоучулукъла къурайбыз, Минги таугъа чыгъарабыз, эрттегили къалаланы кёргюзтебиз. Алай бла гитчеле республикабыз не бла бай, белгили болгъанына тюшюнедиле. Быллай жолоучулукъланы кезиулеринде ала къаллай жерде жашагъанларын, аны къаллай энчиликлери болгъанын бютюн терен ангылайдыла. Дерсде бир устаз да алагъа биз мында этгенни бераллыкъ тюйюлдю, аны бёлюмюбюздеча онглары жокъдула. Андан сора да, бери жюрюп бошагъанла,  окъууларыны ахырында россейни жаш туристини нормативин толтурадыла. Анда гитчелени кюнню халына эм баргъан жерлерини энчиликлерине кёре тап кийинирге, биринчи медицина болушлукъну этерге, таулагъа ёрлерге юйретедиле. Андан сора, жаш къутхарыучуланы бёлюмю да барды. Анда окъуучуланы техногенный эм табийгъат къоркъуулу болумлада кеслерин жюрютюрге, башхалагъа болушургъа юйретедиле. Аслам эс таулада къоркъуусуз туруугъа юйретиуге бериледи. Мында алгъан билимлери алагъа абадан жашауларында жарайды. Кёпле МЧС-ни бёлюмлерине киредиле, аскер усталыкъланы сайлайдыла.

  Сабий туризмден бёлюмге 6-11-чи классланы окъуучулары келедиле. 4-5-чи класслада сабийле да бардыла, алай алагъа краеведение жаны бла билим бериледи: лекцияла окъуладыла, экскурсияла къураладыла. Юйретиу программала аланы жыл санларына кёре жарашдырылады, ала 1-4 жыл боладыла. Сёз ючюн, тау туризмни биринчи жылында - турист хазырланыуну юсюнден курс, экинчи жылда - специализация, ючюнчю жылда – инструктор, ахырында специализацияланнган усталыкъ билим бериледи. Курсну бошагъанла усталыкъ алгъанларыны юсюнден удостоверенияла («Руководитель походов выходного дня», «Младший интруктор туризма»)  къоллу боладыла, ала бла ишге кирирге да жарайды. Мында окъуп чыкъгъанлагъа иш бла жалчытхан организацияланы жанындан ышаныулукъ уллуду, ала бёлюмню бошагъанланы кеслерине сюйюп аладыла, аланы араларында къутхарыучула болгъанла да бардыла.

Сабийлени окъуугъа алгъанда аланы саулукъларына, кюч-къарыуларына, физкультура жаны бла хазырлылыкъларына борчлу халда къаралады, ансыз жарамайды. Сёз ючюн, сабийлеге маршрутну ётерге борч салынады. Аны ючюн а ала къарыу алыргъа керекдиле, нек дегенде эм къысха юйрениу-жарау этиу маршрутну узунлугъу 4-6 километрден башланады, ол а жаяу барылады. Бу жолну сабий жюк бла ётеди. Къайсы туристни да, ол биркюнлюк жолгъа чыкъгъан эсе да, аркъасында къабы болады, анга аш-азыкъ, энчи снаряжение, кийимле, чурукъла салынадыла. Аны ючюн бёлюмге келген сабийлени справкалары болургъа кереклиси айтылады. Россейни туристини нормативин толтурур ючюн, бек  азындан 60 километрни къыйын тау жоллада, бир кечени турист базалада неда палаткалада къалып, ётерге керекди. Жолоучулукълагъа картагъа кёре къураладыла, палаткаланы да кеслери саладыла. Башхача айтханда, бу юйрениулени ётгенле бир жерде да тас боллукъ тюйюлдюле, не тюрлю болумлада да жанларын сакълаяллыкъдыла, кеслерин исси аш-азыкъ бла жалчыталлыкъдыла. Былайда айтып къояйыкъ, битеу бу ишле, сабийлени къоркъуусузлукъларын сакълар ючюн, абаданланы башчылыкъларында, МЧС-ни бла полициячыланы биргелерине бардырыладыла, деп чертеди устаз.

- Табийгъатда сейир турист слётла, эришиуле къураладыла, анда сабийле хазырлылыкъларындан тышында, командада къалай ишлеялгъанларын, бирликлерин да кёргюзтедиле, - деп белгилейди Борис Мазирович. - Нек дегенде, туризм ол спортну коллективный тюрлюлеринденди. Ол единоборстволадан тюйюлдю, хар ким кеси эм кеси ючюн болгъанда. Мен суннгандан, бюгюнлюкде уа спортну коллектив тюрлюлерин айнытыргъа керекди, ала адамланы гитчеликден бир бирге болушургъа юйретедиле. Бюгюннгю жашауда уа ол бек керекди.