Миллет хазнабызны бир кесеги

Тырныауузну Этезланы къарындашла атлы 3-чю номерли орта школну малкъар тилден бла адабиятдан устазы Курданланы Ирина Исмайыловна газетибизни уллу шуёхуду. Ол анда басмаланнган материалланы кёбюсюн дерследе хайырланнганын айтып, бизни къууандырыучуду. Кеси да атланы юслеринден билгенин жазып жибергенди. Окъуучуларыбызны да аны ол жазмасы бла шагъырей этерге сюебиз.

Атны сыйы. Къарачай-малкъар миллет малчылыкъ, уучулукъ бла жерчилик бла кюрешгендиле. Алгъын заманлада алимле жазгъаннга кёре, жылкъычылыкъ да малкъар халкъны жашауунда уллу жер алгъанды. Атха уа аланы жашауларында, башха къарамларында да бек уллу сый берилгенди. Къарачай-малкъар тилде ат деген сёз кенг магъаналыды, аны себепли кесине энчи эс бурдурады. Ат деген сёз ата деген сезден къуралганды, дегендиле буруннгулула.  Атны кишиге саугъагъа беремегендиле, иесинден сора атха киши минмегенди, башха адамгъа жаланда бек керекли болса бергендиле, эриши сёлешмегендиле, бек сыйлы кёргендиле. Атны башына урургъа жарамагъанды, алай этгенни кёрселе, къартла бек чамланнгандыла, атны кюн бла бирча кёргендиле.

Энди атны юсюнден бир къауум затха эс бурайыкъ. Ат тюрк миллетледе тейриледен туугъанды деп ийнаннгандыла, аны себепли аланы этлери, сютлери бла да ала хайырланмагъандыла. Бизни халкъ атны сыйлы кёргенди, таурухлада да энчи жерге чыгъаргъанды. Биз юлгюге къарачай-малкъар тилде атланы юсюнден болгъан кёп тюрлю нарт сёзлени, айтыуланы да алайыкъ:

Ат эрни къанатыды. Ат муратха жетдирир. Атны къуйругъундан тутхан суудан ётер. Бир атны боюну бла сау жылкъы суу ичер. Къой – байлыкъ, жылкъы – субайлыкъ. Ат атагъан атха миндирир. Иги деп айтдыргъан атха миннген кибикди. «Сау бол!» - деп айтдыргъан атха миннген кибикди. Жолгъа жаяу чыкъсанг, атлы бла нёгер болма. Атынг иги болса – жолунг тынч, жашынг иги болса – жюрегинг тынч. Тай бакъмагъан атха минмез. Ат абынмай жол танымаз. «Аман ат иесин къарт этер, аман къатын эрин къарт этер. Атны айдан алгъа махтама, келинни жылдан алгъа махтама. Атха бла къатыннга ышанма. Ат урмаз деме, ит къапмаз деме. Эринчек атха арба къуруда ауур.

Былада айтылгъаннга къарасакъ, халкъ атны халын уста билгенин кёребиз.

Атны сайлау. Атны сайлау эм ёсдюрюу алай тынч болмагъанды. Иги, тири атны ёсдюрген бек къыйынды, аны юйретген да тынч тюйюлдю. Иги ат боллукъ тайны тюрлю-тюрлю шартлагъа кёре сайлагъандыла. Аллай тайчыкъны иеси анга энчи къарагъанды, ол битеу юйюрню оюнчагъы болгъанды. Уллу багъа чагъдий атлагъа берилгенди. Арыкъ, жабагъылы атда айланнган айып болгъанды, атха аман къаралгъаны кёрюлгенди:

Тай асырмагъан атха минмез. Тай ат болгъунчу, иеси къарт болур. Тай излесенг, уллу атны къатында жатхан тайны сайла. Эр къанаты ат болур. Атны башына къамичи тиймез. Атны къатына баргъан сыртын сылар. Тонунга тёшек деме, атынга эшек деме. Ёгюз – жекгенники, ат – миннгенники. Атны къулагъын бузсанг, атдан санга хайыр жокъ. 

Чагъыдыйны махтап ал, алашагъа сылтау сал. Бий атындан белгили. 

Атха къарау. Бийле бирси халкъны ичинде къуру кииймлери бла угъай, ариу, тири, акъ атлада айланып, айырма кёрюннгендиле. Атха иги къарау аланы сыйларын кётюргенди. Аскер атлагъа кёп аш ашатыргъа жарамагъанды, ала хар заманда да бир халда турургъа керек эдиле. Атны тагъып кёп къоймагъандыла. Аны заманында  отлатыргъа, суу ичирирге, иерин алыргъа керек эди. Арыгъан атха хыны этерге къоймагъандыла. Иеси атына сукъландырыр ючюн, анга къуру эс буруп, ашын-сууун тапдырып тургъанды, бек сакъ болгъанды:

Ат азгъын болса, жюйрюк болур. Адамны суусап этген – бир гюнях, атны суусап этген – минг гюнях. Аман ёзденни аты жауур болур (сырты). Ат аялса – мингкюнлюк, аялмаса – биркюнлюк. Чабыры тешилмей, эр тынчаймаз, иери тешилмей, ат тынчаймаз. Сыгын отха уф деме, арыгъан атха чух деме. Тарпанны чапдырлыкъ къурмачды.

 Ажир. Ажир, тарпан-жоргъа хар ёзденни бети, сыйы болгъанды. Ёзден кесини атына сукъландырыр ючюн, атларына уллу эс бургъанлай, ашын-сууун тапдыргъанлай тургъандыла, бек сакъ болгъандыла. Атларын хар заманда да керек болуп къалса деп, жанларында хазыр этип тутхандыла. Атны башха хайыуанладан энчи жерде, къалгъан малланы уа къошлада тутхандыла. Арбазда жаланда уучу итле-эгерле бла атла болгъандыла. Ала бла ёзденле уугъа жюрюгендиле. Малкъар атла бла итлени хапарлары Европагъа дери жетгенди, анда алагъа бек уллу багъа бичгендиле. Басхан ауузунда эгер итле, къаплан парийле, бёрюкесле бек къарыулу, тёзюмлю, иелерине иги тынгылагъанла болгъандыла. Европада алагъа аланус-канис – аланланы итлери, неда аланус деп къойгъандыла. Испания бла Италия да аланы алып ёсдюргендиле, бек махтагъандыла.

 Бурун заманлада малкъарлыла ёсдюрген, къоспар атлагъа Францияда уллу багъа бичгендиле. Ала сууукъгъа да, къыйын тау жоллагъа да тёзюмлю, тири, къарыулу, гиртчи эдиле. Атланы иелери атларын не бек сюйселе, багъаласала да, уруш заманда не кеслерин, не атларын аямай сермешгендиле. Жарсыугъа, ол атла ынкъыйлапны заманында азайгъандыла, кёчгюнчюлюкню заманында уа гунч болгъандыла. Венгрли алим де Бесс 1829 жылда былай жазгъанды: «Къарачайлыла бла малкъарлыла бек ариу атланы жайгъандыла. Европада алагъа эки минг франк берликдиле. Ол атла жоргъада бек тиридиле, женгилдиле, ташлы тау жоллада алача айланнган атланы мен кёрмегенме. Хар ёзден да атына бек иги къарайды, алай хорлауда аланы аямайдыла». Ёзден адетде да алай айтылады: Къош итинг тауда болсун, миннген атынг бауда болсун. Атха мине билмеген, атын къыйнап ёлтюрюр. Аты аман — жолгъа чыкъма. Халын билмей, атха минме. Ач атым да, бар атым, токъ атым да, жокъ атым. Ат аягъан бет тапмаз. Жюз атынг болса да, баш энишге минме, бир атынг болса да, тик ёргеде тюшме.