Жигерликни ариу юлгюсю

Алгъаракълада Къарачай-Черкесден Ёзденладан биреулен сёлешип: «Аланла, тюзюн айтсагъыз эди, Социалист Урунууну Жигити Ёзденланы Мариям къарачайлымыды огъесе малкъарлымыды. Кеси да къайсы элде туугъанды, сыйлы атха къайда, къачан эм нек тийишли болгъанды», - деп сорады.

Жарсыугъа, Мариямны юсюнден толу хапар билмей эдим да, жигит тиширыу малкъарлыды деп къояма. Андан сора аны юсюнден толуракъ билир акъыл этеме. Тукъум адамларына да сорама, алай ала да мен билгенден артыкъ айталмадыла.

Кёп болмай арталлыда башха жумуш бла Нальчикде жашагъан Улакъланы Зоягъа барама. Ол коллегабыз аламат фахмулу журналист Улакъланы Ануарны (жаннетли болсун) юй бийчесиди. Абадан тёлю аны ариу ауазын радиода эшите тургъандыла, ёз тилибизде чыкъгъан «Коммунизмге жол» газетде сейир хапарларын окъугъандыла.

Аны къагъытларында жигит къызны юсюнден телевизионный бериуюню сценарийин тапдым. Бу материалда аны хайырланнганма. Зояны эмда Социалист Урунууну Жигити айтхылы магъаданчы Моллаланы Шарафутдинни эсгериулерин да. Шарафутдин бла Мариям а экиге айланнган къарындашладан тууадыла.

Социалист Урунууну Жигити Ёзденланы Мариямны къыз тукъуму Моллаладанды. Къара-Суу элде 1929 жылда туугъанды.  Къыз нёгерлери бла, гинжиле ойнай, Холам-Бызынгы черегини жырларына тынгылагъанды. Бирде уа анасы бла колхоз фермасына да бара тургъанды. Таулу тиширыу ийнеклени саууп, челеклени акъ кёмюклю сютден толтуруп, уллу орунлагъа къуя эди. Биле болурму эди гитче Мариямчыкъ аны да жашау жолун бу иш бийлеригин.

Къыз Къара-Сууда биринчи классха да барды. Биринчи устазлары жазаргъа-окъургъа юйретдиле. Андан сора урунууну да сюерге. Къызчыкъ эрттенликде школгъа жюрюйдю. Андан келгенден сора анасына болушады. Ариу, ырахатлы сабийлик. Жарсыугъа, ол узакъгъа созулмады. Ата журт уруш башланды. Эр кишиле къазауатха кетдиле. Кёп да турмай халкъ Азиягъа кёчюрюлдю.

Узакъ Къыргъызстан анга экинчи Ата журт болду.  Моллалары Ош областьны Сузак районуну Ленин атлы колхозуна тюшедиле. Кёп турмай юйюр тамата Зукай бла аны юй бийчеси да ёлдюле. Къыйын заман эди: битеу эл мюлк ишни тиширыула, сабийле бардырадыла. Колхозда жерчилик, малчылыкъ бла да кюрешедиле. Оналтыжыллыкъ Мариямгъа мамукъ ёсдюрген бригаданы буюрадыла.

Сегиз жыл башчылыкъ этеди бригадагъа. Танг жарыгъындан ашхам жулдуз чыкъгъынчынга дери ишлейдиле къызла. Чюгюндюрню хансын артадыла, жерин сугъарадыла. Алайсыз иги тирлик болмайды. Андан сора уа жыядыла, машиналагъа жюклеп, колхоз складлагъа ётдюредиле.

Ёмюрде этмеген ишлери болгъанлыкъгъа, таулу къызла бийик кёрюмдюлери бла къыргъызлы тиширыуладан алгъа бара эдиле. Мариям бригадирлик этгенден сора да, кесини жер юлюшюнде да чюгюндюр ёсдюреди. Таулу къыз, эрлай, кеси жумушун бошап, нёгерлерине да болушады.

Чюгюндюр ёсдюрюуде хайырланнган техника кенг жайыла тебирегенде, тиширыуланы кёбюсю башха ишлеге кёчедиле. Къара-Сууда анасы бла ийнек сауаргъа баргъан заманларымы эсине тюшген болур эди, Мариям ферманы сайлайды.

Биринчи жыл онеки ийнек сауады. Хар биринден 700 литр алады. Хау, ол аз кёрюмдюдю. Алай заманнга кёре аман тюйюл эди. Аз-аздан сют алыу ёсе барады. 1959 жылда хар ийнек башындан 3000 килограмм болады. Баш иеси Ёзденланы Жамал да биргесине ишлейди. Ол а сюрюучюдю. Эрттен сайын ишге бирге барадыла. Ишден сора жыйышадыла. Ёксюз къызчыкъ бар эди Зульфия Багышева деп, аны да алып ёсдюредиле. Ол да уллу болгъандан сора Мариям бла ишге жюрюйдю. Анамча, айтхылы ийнек саууучу боллукъма деп.

1959 жылда Мариямгъа ишде болдургъан ахшы кёрюмдюлери ючюн къыралыбызны бек сыйлы саугъасы - Ленинни ордени бериледи. Бираздан а «Знак почёта» орденнге тийишли болады.

Къыралны сыйлы саугъаларын алгъан тиширыу ишин бютюнда иги тамамлайды. Аны бла бирге сабийле да ёсдюреди, жамауат, къырал жумушлагъа да къатышады. Ала ишни барыууна чырмау болмайдыла, бютюнда кёллендиредиле. 1964 жылда таулу къызгъа Социалист Урунууну Жигити деген сыйлы ат бериледи. Бирси саугъаларына Ленинни ордени эм «Алтын жулдузну» майдалы къошулады.

Ёзденланы Мариям Халкъ мюлкню Битеусоюз кёрмючюне (ВДНХ) кёп кере къатышханды. Андан да алтын, кюмюш, доммакъ майдалла къоллу болуп къайта тургъанды. Къыргъызстанны белгили ийнек саууучусу малкъарлы къыз Ёзденланы Мариям сегизинчи бешжыллыкъны   ахшы кёрюмдюле бла бошайды. Ары дери берилген саугъаларына Урунууну Къызыл Байрагъыны ордени эм майдалла къошуладыла. Ленин туугъанлы жюз жыл болгъанда  (1970),  Мариям хар ийнегинден 3500 килограмм сют алгъан эди. Аллай кёрюмдю битеу районда да жокъ эди.  1971 жылда аны Къыргъызстанны Баш Советини депутатына айырадыла. Дагъыда ол бир ненча кере депутат болгъанды.  Къыргъызстанны компартиясыны Ошский обкомуну, Сузак райкомуну члени болгъанды.

Тогъузунчу бешжыллыкъны биринчи жылында Мариям оналты ийнек сауады эм хар биринден 3800 литр сют алады. Ол бек уллу кёрюмдюдю. Алай 1972 жылда уа аны да озады. Хар ийнекден 4000 килограмм. Аны бу жетишимини юсюнден Абылкъасым Малаев къыргъыз тилде чыкъгъан «Пахтачы» газетде уллу статья жазгъан эди. Таулу тиширыу ийнекден кюн сайын 12-11 литр сют сауады. Алай бир-бир ийнекледен а 25 литр окъуна аладыла.

Юйюрню юсюнден айтханда, кёнделенчи жаш Ёзденланы Жамалны бла къара суучу Моллаланы Мариямны юч къызлары бла эки жашлары болгъанды. Тамата къызлары мында Бахсанда юйюрю бла жашай эди да,  ауушханды. Къалгъанлары анда юйдегили болуп къалгъандыла.

Мариям бюгюнлюкде ауушханды. Жашы тургъан жерлеринде администрацияны башчысыны экинчиси болуп тургъанды.

Аламат жигит тиширыу тыш жеринде къалгъан эсе да, урунууда ахшы кёрюмдюлери бла халкъыбызны атын иги бла айтдыргъанды. Алгъыннгы къыралыбызны бек бийик саугъаларына тийишли болгъанды.