ХАЛЫЛА

ХАПАР
Дунияда тынчлыкъ табылмагъаны, кюн кёкде болгъаныча, ачыкъды. Бишген кёгетле тюшсюнле деп, къакъгъан терегингден чийле агъадыла,  сора сейирми этесе жашау тюрленнгенине? Аркъасы бла суу жагъадан ургъан аязгъа таяна, олтурады къарт кеси жангыз ныгъышда. Эртте кетгенди аны жюрек урууун ашыкъдыргъан, умутла туудургъан заманы. Жаны уа тынчаймайды. 

Кетгендиле аны тенглери, энди аланы акъыллы сёзлери, жандауурлары, халлары да узакъдадыла, башха дунияда. Къарт аны жашауун тюрлендирлик кюнню сакъламайды. Алай а, сагъыш эте келеди да, кесине айып этеди, бирде айтыр жерде айтмай, тынгылап къойгъанына, бирде сансызлыкъ не кёлсюзлюк этгенине – кёп заманлашларыча жашагъанына. 

– Жюреклеринде от жаннганлыкъгъа, къарыулары болуп, аны ёчюлталмагъанла азмыдыла жашауда?

– Аз а болмазла. Ала не заманда да аслам болгъандыла…

– Мени ол санаулагъа къошмагъыз, – деп тилеучюдю быллай ушакъла баргъанда, кесин бир жанына этиучю Жарнес. – Мен ёлгенме, энди мени ала бла ишим жокъду…

– Да сора нек жюрюйсе бери? – деп чамланады къайсы эсе да…

Ол ауазлагъа тынгылай, сагъыш эте келеди да, сора эшитеди къарт жапсарыу сёзле: 

Ол ангыламайды дунияны былай ким, нек бузгъанын. Эшитемидиле аны былайда жаланда кёлеккелери,  къалгъан нёгерлери, эшитмеймидиле, аны да билмейди. Эшитселе уа, сюеди. Аны ол излемине сый этгенча, бирде жууап бергенча да кёрюнедиле ала – аны кетген тенглери, ныгъыш нёгерлери. 

Бюгюн ала да тынгылайдыла. Ол тынгылау къартны бютюнда адыргысын келтиреди. Бу арт кезиуде ол терк-терк тюшюрюучюдю эсине, сабийлей, кёчгюнчюлюк жолунда бара, анасы аны ёлген эгешчигин чайыр бояулу къара агъач кюбюрчекде букъдургъанын. Аны тобугъуна алып бара эди анасы. Ол а, алыкъа акъыл-балыкъ болмагъан жашчыкъ, олтура эди аны жанында, жылыууна къысылып,  поездни тарх-тархына юйренчек болуп. Алыкъа гитчечик эсе да, ангылай эди анасыны къоркъууун – кюбюрчекни бирле сыйырыргъа боллукъдула. 

Эгешчигини къызыл жыйрыкъчыгъы келеди кёзюне. Ариу гинжичикге ушай эди ол, къалауур солдатха ким эсе да билдирип, ол чемоданны ачханда. Аны ол жаш алай алып чыкъгъан эди, ёлюкню угъай, бирлеге саугъа элтгенча. 

Бирде къарт тюшюнде да кёрюучюдю ол кюбюрчекни. Алгъа кирит ачылгъан таууш эшитиледи, сора къара бояулу, кирит тагъылгъан кюбюрчекни башы ачылады да, андан, гебенекге ушап, учуп чыгъады гитче Азизачыкъ. Ол, аны тутайым, узакъ учуп кетип, ажашмасын дейди да, къолу бла тийсе, къанатларын сындырыргъа, ачытыргъа боллугъун ангылап, кесин тыяды. Ол а учады, учады, сора, арый болур, гитчечикди да, жангыдан къайтады къара кюбюрчекге. Ол ары киргенлей, кюбюрчекни башы таууш этип жабылады да, къарт уянып къалады. 

Юйдегиси керти дуниягъа кетгенли, ол жангызды. Къызы уа узакъдады. Энди ол, Къазахстан, тыш къыралды. Мариям анда баш иеси, жашы бла жашай эди. Киеу – къартны сюргюн нёгерини жашы, къонакъгъа келип кёрген эди Мариямны. Бек насыплы эди жашаулары. Узакълыкъ не, насып нёгер болса? Артда уа къадар арт бургъан эди алагъа, ышаргъаны тёгерекни жарытыучу, чамны, лакъырданы сюйген жашлары Афганистанда жоюлгъанда. Андан бери ол жарыкъ юйде шошлукъ орналгъанды. 

Кюндюз угъай, кече да тынгысызды Мариям. Заман узая барса да, тюшюнде уа ол терк-терк кёреди жашы ауушхан жерлени. Ол анда бир заманда да болмагъанды. Алай а барады, аны излеп, къумлу тюзледе, битим ёсмеген тёшледе, артда уа, больница болур деп келеди кёлюне, бир узун акъ коридор бла… Биледи Айдарбеги къайда эсе да алайлада болгъанын, алай а ол ачхан эшиклени ары жанларында башха адамланы жарыкъ, мудах жашаулары барады. Терс жанына баргъан сунуп, артха атлайды да, жер тюбюне тюшгенча болады Мариям. Сора, къоркъууун хорларгъа сюйюп, терк барыргъа кюрешеди. Айдарбекни узакъдан кёрюп, чабады анга, алай жеталмайды, жюреги асыры къаты ургъандан, уянып къалады. 

Айтмайды ол бу тюшлерин Къайырбекге. Ансыз да насыпсызды ол. 

Бирде уа анасы тюбейди Мариямгъа ол къумлу жоллада. Ол, жюреги ачый тургъан къызын кёкюрегине къысып, аны башын сылайды:

– Тынчайтмайсыз балагъызны. Былай этип турмагъыз, Мариям, – деп жумушакъ урушады ол. – Юйде сабий кюлкю эшитилгинчи, мудахлыкъ кете билмейди. 

– Жангыз эди ол, – дейди Мариям, анасы билмеген кибик.

– Бала керек болгъанча, ана керекле уа азмыдыла, анам? – деп эшитиледи къайдан эсе да ыннасыны артындан Айдарбекни ауазы. 

Аны бетин кёрюрге термиле, алгъа атлайды да Мариям, тапмайды аны – ауаз къабыргъада суратдан чыкъгъанын а ангылайды.

– Айдарбег а къайдады? – деп сорады ол, анасына бурулуп. 

– Жигитле тиширыуланы этеклеринденми тутуп турлукъдула? Къазауатда, – дейди чачы агъаргъан тиширыу, къара жаулугъун тюзете.

– Саумуду?!

– Ёлгенде да кетмейдиле сермеш баргъан жерден батырла. Сауланы, ёлгенлени да жерлери андады. Жол излеп да айланма, ол асыры къысхаргъандан, жокъну орунундады. Бушуу асыры кёпден, эки дунияны арасы алай жууукъ болуп къалгъанды…
Баям, Айдарбек атасына да айтханды алай. Ол башлагъанды биринчи сабийни юсюнден хапарны. 

Къартны уа, ол ныгъышда кеси жангыз олтуруп тургъан нартны, жюрегине къалай эсе да бир хошлукъ келген эди, Къазахстанда аны къызы Мариямны юйюнде сабий кюлген таууш эшитилгенде. Ол бери, жангыз адам олтургъан ныгъышха, къалай жетгенин а ким билсин.

Олтурады къарт, Къазахстанны бла аны тау журтуну арасында иничгере баргъан байламлыкъны халысы юзюлюр деп къоркъуп. 

Созуладыла ары-бери ол халыла, жерни юсюн аулай, аламны керти бетин букъдура.