Басхан ауузунда аэродром

Совет Союзну ал кезиуюнде къуралгъан альпинизмни тарыхы Къызыл аскерни аты бла байламлыды. Бизни къыралда асламлы туризмни мурдорун аскерчиле салгъандыла дерге боллукъду. Таулагъа чыгъыуну уа аскер башчылагъа кишиликни эмда усталыкъларына иннетлиликни школуна бургъандыла.

Биз айтырыкъ хапарны иши 1933 жылда болгъанды, Къызыл аскер биринчи альпиниаданы бардыргъанда. Ол кезиуде Минги таугъа 87 адам атланнган эди, алай аны тёппесине уа 58-зи жетгенди. Бу шарт Европаны эм бийик чукуйуна бир кезиуге кёп адам чыкъгъан рекорд болгъанды. Бир жылдан сора уа, Къызыл аскерни экинчи альпиниадасыны кезиуюнде, Минги тауну кюнчыгъыш тёппесине 276 адам чыгъып, андан да уллу рекорд салыннганды.

Экинчи альпиниаданы энчилиги неде эди: альпинизмни тарыхында биринчи кере авиация бла радио ма анда хайырланылгъандыла. Алай самолётла бийик таулада ишлер ючюн, ёзенледе энчи инфраструктура къураргъа керек болгъанды. Башхача айтханда – аэродром хазырларгъа. Аны уа къалайда ишлегенлерини юсюнден «Красная звезда» газетде 1936 жылда кюзде басмаланнган материалда жазгъандыла. Биз да аны бла сизни шагъырейлендирирге сюебиз.

«Нальчикге келгенибизлей, тау аэродромгъа жер излеп, Бахсан ауузуна атланабыз. Биз сюйгенча аллай жерни жангыз Огъары Басхандан километр бла жарым арлакъ ётюп тапханбыз. Ол да биченлик эди. Алайда самолёт къонарча этер ючюн, гебенлени бир жанына кетерирге, арыкъланы кёмерге, таш бурууну чачаргъа, юлкюлени да къырып, жерни тюзетирге керек болгъанды. Алай этерге келишип, биз малкъар райкомну председатели жолдаш Черкес улу бла бирге алайгъа тебиредик. Огъары Басханны колхозчулары да алагъа самолётла келликлерин эшитгенлеринде къууаннгандыла.

Субботникге юч жюзден артыкъ адам чыкъгъанды. Кеслери да асламысы тиширыула. Нек дегенде, эр кишиле бары да бичен этиуде эдиле.

Ол кюн ишни иги кесегин тындыргъандыла: гебенлени бир жанына жыйгъандыла, таш буруу чачхандыла, арыкъланы топуракъ къуюп жапхандыла, жерни терекледен бла юлкюледен таза этгендиле. Алай бла самолётла къонарча майдан жарашдырылгъанды.

Аэродромну юсюнде тытыр бла тёгерек эмда мюйюшлю ызла ишлейбиз. Ол къалайда болгъаны узакъдан кёрюнюр ючюн,  узун таякъгъа къызыл байракъ такъгъанбыз. Алай бла аэродром хазыр болду.

Аны узунлугъу 211, эни уа 62 метр эди. Басхан ауузда биз табалгъан тийишли жер жаланда ма ол болгъанды.

Мен самолётланы келирин сакълай эдим. Огъары Басхандан эмда тёгерекден жыйылгъан колхозчула да менича алай ашыгъыш сакълай эдиле аланы. Къатыма къауум-къауум келип, самолётла терк жетерлеми деп соруп, жууабын алгъанда уа, тынчайып кете эдиле: - Тамбла.

Кёп таулу жаш сау кюнлерин аэродромда оздургъандыла. «Самолётла къызыл байракъны эслемей къаллыкъ эселе биз школ байрагъыбызны келтирликбиз», - деп да айтхандыла. Къолумда сагъатым болмагъаны ючюн, радист жолдаш Шарапенкону айтханына къулакъ салып, кюн сагъат къурайма. Аны эте тургъаныма таулула да уллу эс буруп къарай эдиле.

- Ахшы кюн сагъат, - дей эдиле ала.

Бир 104-жыллыкъ къарт Байзуллаланы Сабрах а,  самолётла келликлерин эшитип, тауладан тюшюп келген эди. Аны саулай жашауунда окъуна болгъан болмаз эди быллай сейирлик иш.

Тарлада хауа тюрлениулеге къарап, аэродром иги жерде сайланнганын кёрдюм: Басхан сууну башында, тёбен жанында да, талай тар бир-бирине къошулгъан жерлени кёбюсюн булутла басханлыкъгъа, аэродромну башында уа кёк ачыкъ эди.

Авиацияны кюнюнде – 18 августда, аэродромда биринчи жолдаш Кокоринни самолёту къонады, ызы бла жолдаш Липкинни да. Кёп да бармай битеу авиазвено тау аэродромгъа кёчеди».

Бу шартны юсюнден «Известия» газетде да къысха билдириу чыкъгъан эди:

«Альпиниаданы авиазвеносу аламат ишлейди. Тауда аэродром ачылгъанды. Звенону башчысы жолдаш Липкин бла лётчик Мазуров Тонгуз-Орун ауушну башы бла учхандыла. Аллай бийикледе, тар ауузлада женгил машина биринчи кере учханды».