Эсде къаллыкъ такъыйкъала

1944 жылны халкъыбызгъа бушуулу болгъан 8 мартындан бери къаллай бир жыл озса да, эсибизден кетерик тюйюлдю. Туугъан жерлеринден кёчюрюлюп, тышында зарауатлыкъ сынагъанладан кёплери жашаудан кетгендиле. Алай аланы сабийлери, туудукълары саудула. 

РФ-ни сыйлы артисти Бапыналаны Абдул-Керимни жашы Зариф да Къазахстанда 1954 жылда туугъанды, тёрт жылдан а юйюрлери Кавказгъа кёчген эдиле. Ол абаданладан эшитгенини, кеси эслеялгъаныны юсюнден да хапар айтады.

Къаракъумда тохташыу 

Бизни юйюрюбюз Къазахстанны Къаракъум элине тюшген эди. Анда уа дунганлыла аслам эдиле. Керти да иги, огъурлу адамла. Биринчи кюнден окъуна ала юйлерине чакъырып, тапханлары бла сыйлагъандыла, ариу кёргендиле. Атама, анама, ыннабызгъа, атамы къарындашы Шамшютге, эгечине да юч отоулу саман юйню бергендиле. 

Анабыз фермада ишлей, бир жолгъа 42 ийнекни саууп чыгъа эди. Атабыз а маллагъа арба бла аш ташыгъанды. Анам фермагъа тебиресе,  харбызны башын кесип, саулай аллыма салып кетиучю эди. Мен а къолларымы аны ичине сугъуп, ташчыкълары бла бирге ашап, анабыз келгинчи, жеримден къопмай туруучу эдим. Бир-бирледе уа фермагъа элтип, алай саууучу эди ийнеклени. 

Миллетибизни гитчеси, уллусу да ма алай жигер болгъандыла, ишден албугъартмагъандыла. Жарыкълыкъларын да тас этмегендиле. Эрттенликден ингир къарангысына дери беллерин тюзетмей ишлегенлерине да къарамай, юйлерине келселе, арбазгъа чыгъып, той-оюн да къурар эдиле. Шамшют бек уста болгъанды жыргъа, тепсеуге да. Атам а назмула жазгъанды, алагъа  макъам да къурашдыргъанды. Артда, бери къайтханыбызда, аны назмуларын окъуп, Шахмырзаланы Саид, юйюбюзге келип: «Сени фахмунг барды, чыгъармачылыкъ бла кюреш, андан башха керек тюйюлдю санга», - деген эди. 

Артда атамы жырын Отарланы Омар да жырлагъанды. Бек биринчи уа кесим айтхан эдим. 

Атамы къарындашы     

Кёчгюнчюлюк жылла къыйын болсала да, атабыз, анабыз да бизни бир заманда да ач, жаланнгач этмегендиле, бир адамгъа да сукъландырмагъандыла. Юйюбюз эки орам бирге къошулгъан жерде мюйюшде эди. Бир жанында - юйле, алларында - уллу илипин, башха жанында уа – тала. Анда шах-шах ёсдюргендиле. Ол жаз башында къып-къызыл болуп, бек ариу эди. Арбазыбызда уа итибиз, киштик да бар эдиле. Ит къатына мени, анамы, ыннамы болмаса, бир адамны да къоймагъанды. Кеси уа асыры уллудан, аны юсюне минип, арбазда учуп айланыучу эдим. 

Гитчелигимде хыпыяр болгъанымы атам, анам да айтыучу эдиле. Баям, ол затха арбада бара тургъанлай туугъаным да себеплик этген болур. Бюгюн да жашауум чарх юсюндеди. Юйюбюзню аллында илипинни юсюнде артыкъ уллу болмагъан къангачыкъ бар эди. Биз, сабийле уа, бирси жанына ётер ючюн, узакъдан чабып секиргенбиз. Бир жол ыннам, эки тиширыу да Къыргъызгъа, Тамакълагъа базаргъа тебирейдиле. Ыннам къоншу дунганлылагъа сют алыргъа баргъынчы, мен чабып барып, кюреше кетип, агъачны илипиннге атама да, энди ала къалай ётерик болурла, бир кёрейим деп, бугъуп, ташадан къарап турама. Къалай ёталлыкъ эдиле. Манга уа аланы гузаба этгенлери бла байламлы кюлкю тиеди. Анам аны ючюн бек къаты жетдирген эди.

Абаданла базаргъа тебиреселе, Шамшют а мени биргесине алып барыучу эди. Ол жолоучулукъну бек сюйгенме, ат башында баргъаныма кесими бир жигитча кёре эдим. Эки атны ортасында жангыз бир агъач болгъанды, анга арыш дегендиле, эки жанында агъачха уа алладыла деучюлери  эсимдеди. Нек эсе да Шамшют манга былагъа терк-терк къарай бар деучю эди. Атланы юслеринде уа бир гитче иерчикле, аланы  бирине олтуртсала, мен асыры гитчечикден ала бла тенг болуп къалыучу эдим.
Мен Шамшютню бек сюйгенме, не жаны бла да анга ушаргъа кюрешгенме. Ол бийик, уллу санлы, субай адам болуучу эди. Кёп кере боюнуна олтуртуп айландыргъанды. Бирде уа атам, анам, кеси да ишлеген МТС-ха дери барыучу эдик, анда уа бир уллу тракторла, ол аладан биринде ишлегенди. Алада кёп адам ачыгъанын да айтыучу эдиле. 

Кавказгъа тебиреу

Онюч жыл ётюп малкъар халкъгъа туугъан жерине къайтыргъа эркинлик берилгенде уа, биз тургъан элде жашагъан таулула, бир бирлерине барып, сюйюнчюлюк алгъандыла. Асыры къууаннгандан, кёз жашларын тыялмай эдиле. Мен а, жукъ да ангыламай, анама: «Нек жиляйсыз?» - деп сора эдим. «Жашым, Кавказгъа, юйюбюзге, тауларыбызгъа къайтабыз», - дейди. Мен а: «Бу уа бизни юйюбюз, туугъан жерибиз тюйюлмюдю, сора бери нек келгенбиз да?» - деп къадалама. «Юйюбюз узакъдады, ары энди барлыкъбыз», - деп, анам жилямукъларын ал ботасы  бла сюрте эди.

Алай бла Кавказгъа тебирейбиз. Айтханларына кёре, атамы онбеш тууар малы бар эди. Къарындашы, ол да аланы  вагоннга жюклейдиле, анабыз хапчукланы ташыйды, мен да алагъа болушургъа кюрешеме. Итими, киштигими да машинагъа салырларын тилейме. «Киштик жолда хатады», – деп алыргъа къоймагъандыла, итни уа бютюнда…

Поездде келе, аны узунлугъуна къарай, бек сейир эте эдим. Анама уа: «Муну ким тартып барады?» - деп сорама. Ол а: «Эки ёгюз аллында тартып барадыла», - деп жууаплайды. Ол ёгюзлени кёрюрге бек сюе эдим. Поезд бир жерде тохтагъанында, анамдан бугъуп, тюшеме. Тёгерекге-башха, «бугъалагъа» къарай тургъунчу, поезд тебиреп къалады. Насыпха, Шамшют, кёрюп, вагонну къыйырына келип, уллу къолу бла мени билегимден тутуп алгъан эди. 

Тюбешиу

Прохладнагъа жетгенибизде уа, къобуз тауушла эшитеме да, алайгъа барама. Къобузну кёргенме, алай  дауурбас бла зурна уа биринчи кере илинедиле кёзюме. Артда билгенме аланы Танахун Ашуров бла Зурум Алхасов эшитдире эдиле. Бир ауукъ заманны алайда сюелип, машинагъа минип, малланы да жюклеп, Эл-Тюбюне, юйюбюзге кетебиз.

Вокзалда  келгенлеге бек жарыкъ тюбегендиле, атамы къарындашы алайда  тепсеген эди, деп айтыучулары эсимдеди.