«Биргебизге жомакълы тюшюбюзде сакъланнган бахчаларыбызны да алып кетгенбиз»

Кёчгюнчюлюкде тюбеген сынауладан ётюп, таулу халкъ не къыйын заманлада да иги затланы кёрюрге кюрешгенди. КъМКъУ-ну преподаватели, экономика илмуланы доктору, профессор Мустафаланы Земфира кесини эсинде къалгъаныны юсюнден хапар айтады.

Жер а къаллай эди… 

- Мени Орта Азияда сабийлигим жомакълы тюш кибик эди: кюн тийген элчик, уллу къарагъачла бла акътерекле, тюрлю-тюрлю жемиш терекле, санаусуз жюзюм юлкюле, жилекле бла къозла, тахта кёгетле, илипинле бла арыкъла толгъан, кюнлю эл! Бир ауукъ заман алгъа ол зауукълукъ бахчала къум тюзле болгъандыла. Анда адыргы ёсген хансчыкъны окъуна кюн кюйдюрюп къоя эди. Жаланда эшек шинжиледен сора ол табийгъатда зат жокъну орунунда эди. 

Къадарны буйругъу бла миллетим ары тюшген эди. Бирлени къадар шахаргъа, бирлени  эллеге чачхандыла. Алай адамларыма сау къалгъанлары ючюн эм уллу багъаны тёлерге тюшгенди – къумлу тюзде, исси кюнню тюбюнде жан сакъларгъа амал излегендиле ала. Сынагъан къыйынлыкъны ёлчемин: жилямукъну, къарыуу жетмей тамамларгъа тюшген ишлени, жарсыуланы, ачыуланы, ата-бабаларым  жашау этерге амал излеген жерни жашаусуз болгъанын да  кёпле  биле да болмазла.
Биринчиден, кёчгюнчюлюкде бу болумгъа тюшген адамла, жер юйчюкле ишлерге кюрешип, алада беш-алты метрде бир ненча юйюр кечинирча этген эдиле. Сау къалгъандан, жан кечиндиргенден сора да, алагъа эслери аугъунчу ишлерге, сабийлерин ачдан ёлтюрмезча амал излерге, ёлгенлерин асыраргъа, жюрекде умутну юзмезге керек эди. Ол жерге, бизден сора да, башха миллетле да тюшген эдиле: немислиле, грекле, кърым татарлыла, оруслула. Ала, биригип,  мени сабийлигимден эсимде къалгъан ариу жерни къурагъандыла. Ала кеслерин аямай ишлегендиле – жашауларын сакълар ючюн.

Огъурлулукъ

Халкъыбызны баш эркинликлерине кёп заманны чек салыннганлыкъгъа, алтмышынчы жыллада  атам  Газаланы Георгуну жашы Аммай, кёчгюнчю миллетни келечиси болуп, биринчилени санында Ташкентни эл мюлк институтун бошап, агроном усталыкъдан бийик билим алып, кёп жылланы чагъыр чыгъаргъан совхозда уруннганды.

Анам  Тауболатланы Таусону къызы Кезибан а къолдан  уста эди. Ол себепден жамауатдан уллу хурметге тийишли болгъанды. Анга ёлчемсиз даража, сый да бергендиле, къоншу эллеринден окъуна кёпле  келип,  бёркле, жамычыла, аякъ кийимле тикдиргендиле. Къолундан келгенине кёре, асламысында хакъ да алмагъанды. Анга ол иш бла кече кюреширге тюшгенди, нек дегенде кюндюз ол совхозда уруннганды эм сабийле ёсдюргенди. Ол бек жумушакъ, сабыр эм халал жюрекли адам болгъанды. Атамы бла анамы кимге да болушургъа хазырлыкълары ючюн биз жашагъан элде жамауат  энчи багъалап, сый бергенди.

Анга шагъатлыкъгъа биринчи юйюм болгъан жерде биз ётдюрген ахыр кечени юсюнден айтыргъа сюеме. Битеу хапчугубузну ашырып, юйюбюзню сатып, артха кетерге тебирейбиз. Кёчюп кетерни аллында ахыр кече юйюбюзде къалабыз. Ол кече юйюбюз толу эди: къоншула, анда къалгъан малкъарлыла, мени юйюрюм бла иш юсю бла танышхан адамла, устазла – ата-анамы билгенлери бары да жыйыладыла. Ала жерде олтуруп жиляй эдиле, бизни кетмей къалырыбызны тилей эдиле. 
Ол заманда бизни бла саламлашыргъа келген адамла бош эллиле, танышла болмагъанларын, ала юйюрюме, миллетге къыйын заманда билеклик этип, эс тапдырыргъа кюрешип тургъан къаршы адамларыбыз болгъанларын ангылагъан эдим.

Кимбиз? Таулула!

Тарыхчыла, жазыучула, сценаристле, режиссёрла, актёрла ол бушуулу ишлени хапарын бюгюннгю, келлик тёлюге да къолларындан келгенича жетдирирге кюрешгендиле. Алай ол хапар бир заманда да толу боллукъ болмаз, нек дегенде ол бары да халкъыбызны башындан ётген къыйынлыкъны бир кесекчигича кёргюзтюлюнеди. Мен да миллетими бушуулу къадарыны сылтауларын оюмларгъа кюрешмейме, бютюнда  атам, анам да, бир амал болуп, кёчгюнчюлюкню юсюнден айтыргъа артыкъ сюймеучю эдиле. Ала бизни аяй болур эдиле, деп келеди кёлюме. Билмейме… 

Атамдан ол заманны юсюнден бир сёз да айтып эшитмегенме. Анам, аз сёлешсе да, бир-бир затланы эсгергенди. Асламысында иги магъана берирге кюрешгенди: эрттенден ингирге дери кюн тюбюнде  ишлегенбиз, алай бирге болуп, татыулу жашагъанбыз; къыйын болгъанды, алай бир бирибизге болушханбыз; кёпле чыдаялмагъандыла, алай къалгъанла алагъа жетген къыйынлыкъладан кючлюрек, акъыллыракъ болгъандыла; жууукъларыбызны тас этерге тюшгенди, алай жашаудан умут юзмегенбиз, сабийлерибиз туугъанда уа, жашауубузну андан да иги этерге кёлленнгенбиз… 

Бир бирге ышаныу, тамблагъа ийнаныу кёллендиргенди. Мечиланы Кязимни: «Адам болуп турургъа кючюбюз жетгенде, биз жер юсюнде халкъ болуп къалырбыз»,- деген сёзлери миллетибизни эсинде болуп жашагъанды. Не болумда да адамлыкъны сакълагъанды.  

Сексенинчи жыллада, Москвада аспирантурада окъугъан заманымда, узбеклиле, къазахлыла, къыргъызлыла бла кёп кере сёлешгенме. Аланы араларында кавказ халкъланы, аланы адет-тёрелерини юслеринден да билген бек аз эди. Къабарты-Малкъар къайда болгъанын да билмей эдиле. Алай таматаларыны айтханлары эслеринде къалып: «Малкъарлыла – бек ишчи, адепли, халал миллетди», - деучю эдиле.

Халкъыбыз, ёмюрледен бери да адет-тёрелерин сакълап келгенден тышында,  тарыхчыланы, этнографланы айтыуларына кёре, миллет жаратылгъанлы да кишиге уруш ачмагъанды эмда къан тёгюуге къатышмагъанды. Биз  ким бла  да жарашыулукъда жашауну, дуниягъа иги бла атын айтдыргъан, иги жаны бла айныуну сайлагъан миллетбиз. 

Тансыкълау

2024 жылда мен сабийлигим ётген биринчи журтуму кёре баргъанма. Алай жерни танымагъанма: анда жашау жокъду, тёгерекде – къумлу тюз. Бахчабыз болуучу жерге бардым, алайда зат кёрмедим. Сабийлигимде ол жерни суу бла жалчытхан илипин, къургъакъсып, къамиш басып тура эди. Мени эсиме бир зат келди: биз, малкъарлыла,  бизни бла бирге бу жерде бир бирге билеклик этип жашагъан кёп халкъла да мындан кетгенде, биргебизге жомакълы тюшюбюзде сакъланнган бахчаларыбызны да алып кетгенбиз.