ХАЛКЪНЫ ЖЫРЧЫСЫ

 Къарачай-Черкесни халкъ жырчысы, Урунууну Къызыл Байрагъыны орденине тийишли болгъан, белгили «Минги тау» жырны, сюймекликни сёз эсгертмеси «Акътамакъ» поэманы, башха кёп аламат чыгъармаланы да автору Семенланы Унухну жашы Смайыл туугъанлы бу кюнледе 135 жыл болады.

Окъууну ал тагылары 

Семенланы Смайыл 1891 жылда Учкуланда туугъанды. Аны атасы Унох (Нох) Аллахха ийнаннган адам болгъанды, жети кере хаж къылыргъа баргъанды. Сегизинчи кере баргъанында, Меккада ауушхан насыплыладан эди. Аны ислам адетде жерге

Басхан ауузунда аты айтылгъан Сотталаны Ёрюзмек салгъанды. Ёрюзмекни жашау жолуна, мени тергеулериме кёре ол, баям, 1903 жылда болгъанды. Ол эки огъурлу адамны анда тюбешиулери эки юйюрню да туугъан-туудукъларына дери барып тургъан шуёхлукъ жаратханды.

Смайылны къарт атасы Къалтур да жырчы эди. Сёз ючюн, ол «Эмина» жырны авторуду. Унохну сабийлери арап тилни иги билгендиле. Смайыл алгъа кеси элинде Тотуркъулланы Мухаммат эфендиден, ызы бла Кёнделенде медиреседе, артда уа Темирхан-Шурада да дин жаны бла окъугъанды.

Хажи атасы ауушхан хапар келгенде, ол, энди жете тургъан жашчыкъ, Кёнделенде окъуй болгъанды Алийланы Умар, Мусукаланы Ахмат, Энейланы Магомет бла бирге. Ол бушуу хапар келгенлей, юйюне кетип, анасы Биджиланы Жулдузханнга билеклик этип, бир къауум жылны ана къарындашы бла бирге малла кютгенди. Узун кечелени къошдагъы къартла бла бирге халкъ жырланы жырлагъанды. Къартланы тилеклери бла зикирле айтханды. Кеси да жазгъанды бир къауум зикир. Онг чыкъгъанлай а, Темирхан-Шурада дин жаны бла окъургъа баргъанды.
 
Даража

Смайылны жырларында халкъны деменгили ауазы бюгюн да эшитилгенлей турады. Къартладан, анасындан да эшитген халкъ жырланы Смайылча аламат айтханла болмагъандыла бир заманда да, дейдиле. 

Смайыл 1936 жылда Ереванда «Давид Сасунский» атлы эрмен эпосну мингжыллыгъына аталгъан Битеусоюз олимпиадада уста жырчыланы араларында биринчи жерге чыкъгъанды. Ол заманда анга «Къарачайны халкъ жырчысы» деген сыйлы ат аталгъанды. Аны жыр айтыууна бюсюрегенлени араларында белгили революционер Семён Будённый, Эфенди Капиев, башхала да болгъандыла. Орус жазыучула да Будённыйни айтханына кёре эс бургъандыла анга.
 
Чыгъармачылыгъы

1937 жылда Микоян шахарда Смайылны «Назмула» деген энчи китабы чыкъгъанды.  Ызы бла экинчи жыл окъуна «Жырла бла ийнарла». Ол китапха отуз назму киргенди.  Айхай да, анда ол заманны излемине кёре жазылгъан назмула ал тизгиндедиле: «Лениннге», «Сталиннге», «Максим Горькийге», «Октябрьге», «Жашасын Совет власть», «Къызыл Аскер», дагъыда башхала.  Алай а анда «Ташчы», «Минги тау», «Мухара гара» дегенча ёмюрлюк чыгъармала да бардыла.

1939 жылда Семен улуну «Жырла бла назмула» деген китабы чыкъгъанды. Бу юч китап жырчы поэтни атын кенг белгили этгендиле. Аны чыгъармаларын Семён Родов, Вера Звягинцева, Гай Орловский эм башха кёчюрмечи поэтле орус тилге кёчюргендиле. Аланы бир къаууму «Огонёк», «Дружба народов» журналлада да басмаланнгандыла. 

1939 жылда Ворошиловск шахарда «Адабият жыйымдыкъ»  чыкъгъанда, Смайылны бир къауум назмусу киргенди ары.

Къумукълу жазыучу, Эфенди Капиев, Смайылны бла Къочхарланы Къасботну назмулары бла шагъырей болуп, аланы терен магъаналарына эс буруп, орус тилге кёчюрюп, 1940 жылда «Стихи и песни» деген аты бла Бештауда китап чыгъаргъанды. Ол жыл окъуна Семен улун СССР-ни Жазыучула союзуна алгъандыла. Дагъыда аны къырал Урунууну Къызыл Байрагъыны  ордени  бла саугъалагъанды.

Смайыл кеси жырлап, «Акътамакъ», «Чалгъычылыкъ», «Минги тау», «Къызыл Аскер» деген жырларын пластинкалагъа жаздыргъанды.

Бу жыллада Семенланы Смайылны бек иги чыгъармалары «Минги тау» жыр бла «Акътамакъ» поэма болгъанларын бар кесаматчыла белгилеп айтадыла. Алайды. «Минги тау» жыр бизге бек магъаналыды. Ол, кюнле, жылла, ёмюрле ётселе да, къыралла, халкъла чекле алышындыра келселе да, биз бу жерни адамларыбыз, бизни ата-бабаларыбыз былайлада жашагъандыла, туугъан-туудукъларыбыз да былайлада жашарыкъдыла, жыр, кюй да тагъарыкъдыла деп, аны айтады.

Смайылны «Акътамакъ» поэмасы сюймекликни бийик жырыды. Анга автор салгъан макъам да алай бийикди, жарыкъ къанатына алып, ол Акътамакъ олтургъан алтын фаэтонну башында айландырады, нюрден толтура жанынгы.  Болсада аллай насып ёмюрге берилмейди. Не жарсыулуду ол! Бу поэманы жаздыргъан Махараланы (Ижаланы) Анисат ёлюп, поэт ахырында анга жиляйды, уллу бушуу сынайды.
 
Сынаула

Китаплары дуния кёрселе да, къыйын жылла эдиле ала Смайылгъа – айтылгъан сёзюнден эсе, эшитдиралмагъаны озуп. 1930-чу жылла кимни кулакга чыгъара, кимни жалгъан даула бла тутдура, ол махтагъан Октябрьни къууанчын седиретген эдиле аны жюрегинде. 

Анисат дуниясын алышханы ёмюрлюк жара эди анга. Алай а жашагъан адамгъа нёгер керек болады. Смайылны жангы юйюр къурагъаны да сынау эди. Ол юй адамыны эки ёксюзюн аманатха алгъанды, кесини жангы туугъан эки къагъанагъына да керти ата болургъа кюрешгенди. Жетип тургъан сабийлерин жунчутмаз ючюн, аланы анасы бла къоюп, кеси уа кетип, жангы юйюрю бла Терезеде жашагъанды.

1942 жылда фашистле Къарачайгъа киргенде, кимни эсе да жалгъан сёзю бла гестапочула поэтни тутуп, Нарсанагъа тюрмеге элтип бара, кеч болуп, Мара башында мал къошда тохтагъанларында, аны элтип баргъанладан бири анга къачаргъа болушханды.  Фашистле Къарачайдан кетгинчи, аны Къочхарланы Матай букъдуруп тургъанды. 

Аны жангы юйюрю бла Терезеден кёчюргендиле. Бек къыйын, жараларына жангы жара къошулгъан заман эди ол поэтге. Аны сюргюннге аталгъан назмулары («Жамбулгъа письмо», «Базар кюн», «Къол тирменни хапары», «Тынгылайма – таууш келеди кюнбатхандан»…) халкъ ауузунда жюрюгендиле. Семен улу анда, сабийлерин ачлыкъдан сакълар ючюн, къол тирменле этип сатханды. Аны, базаргъа жыйылгъан халкъ тилеп, назму айтханын сабийлей жазыучу Жолабланы Юзейир кеси кёргенди.
Кёп жангылыкъланы базарда билгендиле кёчгюнчюле. Смайыл да алай. Башха жерге тюшген анасы ауушханын билип, уллу бушуу этгенди ол. Сора «Анам» деп, кёп жылланы ичинде халкъ жыргъа саналып тургъан кюйню жазгъанды
 
Ата деген – накъут-налмас къалады,
Ана деген – жанынга жан салады.
Ол жашауну бир насыплы табады,
Жулдуз атлы, балдан татлы, ой анам!
 
Не медет, ёмюрге биргесине турлукъ ана бермейди Аллах бир адамгъа да.
 
Кёчгюнчюлюкден къайтханда
 
Шам Къарачайым, къучакъ жаяйым
Сени терсликден къоруулай!
Да, жаланаякъ бир айланайым,
Ким сау къайтды деп, соруулай!
 
Ой, Ата журтум – сыйлы Къарачай,
Мен къууаннгандан жиляйма.
Узакъдан келип, тансыкъдан кюйюп,
Жюрек таралып, жырлайма.
 
Ма былай, къууанчын айта, 1957 жылда Учкуланнга къайтса да, жашау аны ийнакъламагъанды. Смайыл ол жыл окъуна Къызыл Октябрь элге кёчгенди. Анда да аны жашауу иги жанына тюрленнгенди дерча тюйюлдю. Башында айтылгъан сылтаула бла власть аны атын тунчукъдурургъа кюрешгенди. Жазгъаны басмаланмай тургъан поэтден насыпсыз болмаз. Кёп жылланы ичинде басмаланмай, аты айтылмай, жазгъанлары халкъгъа алай барып тургъандыла. Ол дуниясын 1981 жылда алышханды.

Андан сора, жырчыны 100-жыллыгъына аталып, «Джырчы Сымаил» деп сайламалары басмаланнгандыла Москвада.  2011 жылда «Зикирле», 2015 жылда уа, бизни заманны аламат поэти Байрамукъланы Фатима хазырлап, Эльбрусоид фондда «Минги тау» эм «Акътамакъ» деген эки китабы чыкъгъандыла.

Он сабийи болгъанды Смайылны. Аладан жашлары Азрет, Ракай, къызлары Софья, Маруа да акъ сёзню усталары болгъандыла.