Кёп жашар ючюн беш осал къылыкъны къояргъа керекди

Псковда жашагъан Фёдор Углоа узакъ ёмюрлюкню жашырынлыкълары бла окъуучуланы шагъырей этеди. 

 Мен врач болуп элли юч жыл ишлегенме. Ол бек кёп заманды. Озгъан жарым ёмюрню ичинде тёрт минг адамны ауушханыны юсюнден энчи документге къол салгъанма. Билемисиз, аланы рак ауруу неда башындан кирпич тийип ёлтюрмегенди, генетика, осал экология да  угъай, аланы кеслерини ёз осал къылыкълары ёлтюргендиле. Кюн сайын тюбей тургъан, былай къарагъанда кёзге артыкъ кёрюнмеген, болсада саулукъгъа заран келтирген къылыкъны уа кетерирге керекди. Ма ол тёрт минг адам  кеслери кеслерин ёлтюргендиле, эртте-кечден къолларын бошлап.

Манга 102 жыл болады. Супермэн тюйюлме. Билемисиз,  жукълагъан заманымда  мени бир затым да аурумайды. Алыкъада  мындама, сизни бла ушакъ этеме. Мени саусузларымы уа, менден отуз- къыркъ  жыл кичилени,  къабырларын эртте ханс басханды. Нек? Айтайым. Сиз дайым да хар кюнде  этген жашауну къысхартхан  беш затны ачыкълагъанма.

Биринчиси- шинтикди. Сиз бусагъатда олтуруп турасыз. Тапды, хычыуунду, жумушакъды. Ичигизде уа ол кезиуде батмакъды, дуния бла бир кир зат жыйылады. Мен жетмишинчи жыллада окъуна эслегенме аны. Манга биреу келеди. Ол цехни таматасы эди. Ёсюмю бийик, бир  къолунда жумдуругъу мени эки къолумму бирге салсанг да аллай бир боллукъ тюйюлдю. Ишге келеди, он сагъатдан артыкъ заманны кабинетде стол артында олтурады, телефон бла сёлешеди. Аны уа секретары- жаш къызчыкъ, хыбыртчыкъ, ёрге - энишге чапмай айланмагъан, таматасы айтханны жерге салмай тамамлайды. Ол танышым алтмыш тёрт жылында жюреги тохтап ёледи, секретары уа токъсан жылдан артыкъ жашайды. Аллай бир жылында да тирилей.

Нек? Адам олтуруп турса, къаны къалын болады, хар зат энишге,  аякълагъа тартылады. Къымылдамай тургъан адамны хар неси да тохтап къалады. Къаны артыкъ аламат жюрюмейди. Алайды да,  кюн сайын сагъатла бла олтуруп туруу, артда кесини ачы татыуун кёргюзтмей къоймайды.

Дагъыда бир юлгю келтирейим. Мени бир адвокат танышым бар эди. Ол эрттен сайын къыркъ беш минутну ичинде жарау этеме деп, махтаныучу эди. Алай бла табийгъатны алдаргъа кюрешеди. Артда уа ишге сюдге барып, жумушакъ шинтикге олтуруп, хазна тепмей,  он сагъат турады. Алтмыш бир жылы болгъанда,  инсульт уруп ёледи. Эрттен жараулары аны саулукълу этмегендиле, ёлюмден къутхаралмагъандыла. Айтып къояйым, жаланда эрттенликде жарау этип, саулукълу болаллыкъ тюйюлсе. Хар сагъатдан олтургъан жерингден къобуп, тогъуз-он минут  айланыргъа керекди. Мен хар сагъатдан,  кесиме бир тюрлю сылтау табып,  суу ичерге, неда терезеден къараргъа олтургъан жеримден  къобама. Кабинетде ары-бери барама, къанымы айландырама.

Экинчиси - кёпле мен беш сагъатдан сора жукъламайма, аны ючюн а къопсам тириме деп, махтанадыла. Мен аллай адамланы кёрюп болалмайма. Нек дегенде, адамны мыйысы кече ол жукълагъанда хар затны да тазалайды. Кимге да терен, тынчлыкълы жукъу керекди. Къысха заманны ичинде уа ол ишин тынгылы этип бошаялмайды, алай бла «кир» мыйыда къалады. Алай бла бир  кечени ызындан башхасы, жылны ичинде уа къаллай бир кир жыйылады. Адамланы эслери аны бла кетедиле, орусча айтханда,  дименция ауруу тиеди. Аз жукълагъанны бек уллу «хайыры» уа  олду. Жукъугъа аз заманларын бергенле, артда ёмюрде жашап келген юйлеринде не зат къалайда болгъанын унутадыла, бек башы уа,  алтмыш жылдан кёп хазна жашамайдыла.

Дагъыда айтырыгъым, кечеге бир ненча кере къоба эсенг, мычымай врачха бар, кесинге бакъдыр. Жукъу уа бек татлы болургъа керекди, эрттенликде саулай дуния жарыгъын кёрюрча.

Ючюнчюсю - жангызлыкъды. Юйде кесинден сора жан болмагъаны, сагъатла бла  жангыз олтуруп тургъаны ичгиден эсе терк ёлтюреди адамны. Ол стрессди. Адамны жангыз къалгъаны ич дуниясына къалын агъачда атып кетгенчады. Ол заманда картизол ишлеп башлайды, анга къаллай тюрлю ауруу да жабышады. Мен кёп заты ауругъан адамланы таныйма, алай аланы юйлеринде гитчеле, абаданла да бардыла. Уллула бир бирлери бла ушакъла этедиле, сабийле уа къычырадыла, гургюлюш, жиляу да. Битеу ол затлагъа да къарамай, ол халгъа бюсюремей эселе да,  къарт жашайды. Байла, саулукълула уа сабийлери да болмай, юй бийчелери ёлюп, кеслери жангыз къалсала, уллу юйюнде жангыз олтуруп, эки жылны ичинде кюйюп кетеди. Аллайлагъа тиеди асламында  рак, инфаркт да. Адамгъа башхала бла хапарлашыргъа керекди. Юйде, къатынгда адамынг жокъ эсе уа, бир да болмай эсе,  тюкеннге бар да, касса артында олтургъан бла демлеш, шахматчыланы клубуна кир, эрттегили шуёхунга телефон бла сёлеш. Жангызлыкъгъа кесинги ашатма.

Тёртюнчю- ол ашды. Былайда мен бек  ачыуланама бир къауум коллегаларыма. Къыркъ жылны  ичинде семиз зат,  ёлюр отду адамгъа, андан эсе какчыкъ аша, кёгет суу ич, ётмек а хар нени да башыды деп, тургъанбыз. Алай бла биз къанларында бал тузлары болгъан адамланы тёлюсюн ёсдюргенбиз. Бал туз, терк бишген какла, макаронла, ала аш тюйюлдюле. Алтмыш жылындан сора адамны чархы алышынады. Сен къыркъ жылынга дери  ашагъанны, алтмышда эмда андан артда ашаргъа жарамайды. Ала къан басымны кётюредиле. Мен алтмыш жылымда бал тузну не болгъанын унутханма, гыржынны да алмайма. Эт, чабакъ, жумуртха, жау, дагъыда алагъа ушаш затла ашайма. Жаулу зат мыйыгъа керекди. Бюгюнлюкде мени анализлерими кёрюмдюлери къыркъ жыллыкъланыкъыладан эсе игидиле. Жау ашаргъа унамагъанланы, къатхан гыржынланы сюйгенлени уа мен эртте ашыргъанма ол дуниягъа, жарсыугъа.

Бешинчиси – мардасыз къайгъы этиудю. Ол  а тынч ёлтюрген затды. Адамла дайым да хар затха къайгъырып, жарсып, къалтырап турсала да терк алышадыла дунияларын. Къайгъы этиу ол адамны ичинден ашагъан къужур затды. Аш орун къысылады, къан басымы кётюрюледи, хар зат да кёз аллынга келеди. Аны ючюн а,  хар неге да къайгъырыуну къояргъа керекди. Болумну тюрлендирирге къолунгдан келмей эсе, аны юсюнден сагъыш этмей къой.

Ассыры къоркъгъандан,  аурууундан эсе  алгъа ёлген саусузланы кёргенме. Болсада,  къыйын ауруп тургъанларына да къарамай, кюлюп, ойнап, чам, лакъырда этгенлени  да кёргенме. Аланы араларында къыйын ауруудан къутулгъанла да болгъандыла. Мен юй бийчем бла алтмыш бир жыл жашагъанма. Аны жашауумдан эсе бек сюйгенме. Кесини уа тобукълары ауруй эди да, артыкъ кёп айланмай, кюнню узунуна  телевизоргъа къарап, олтуруп тургъанды. Мени тобукъларым бек ачытадыла, дей эди. Жукълагъан а  бек осал эте эди, дарманланы уа не айтдыраса, сагъат мардасы бла ичгенди. Татлы ашарыкъланы, бёреклени  бек сюйгенди, сора не гитче затха да чексиз жарсыучу эди. Туудукъларыбызгъа, политикагъа, кюнню халына да. Ол сегиз жыл мындан алгъа ёлгенди. Анга 90 жыл бола эди. Бирле айтыргъа болурла, сен къартса,  сандырап башлагъанса деп да. Алай айтып къояйым, аны ахыр онбеш жылы  жашау тюйюл эди. Аны ёчюле, акъылы кете баргъанын, сабий кибик болгъанын кёре, къашыкъ бла кесим ашата эдим, бирде мени танымай да къалгъан кезиулери болгъандыла. Битеу ол затлагъа да  къарамай,  ол жашауун андан ары да созаргъа боллукъ эди, биз аны бла паркда жаяу айланыргъа, хапар айтыргъа, кюлюрге да. Болсада ол кесине женгил жолну, диванны бла бёрекни сайлагъанды. Женгил жол а бир заманда да игиликге келтирмейди.

Энди мен кесим жашайма, шорпа этеме, фатарымы тизгинин жыяма,  жауунду, къарды, кюн къыздырады деп къарамай, паркга барып айланама, арысам,  шинтикге олтуруп,  бир кесек солуйма. Туудукъларыма да терк-терк сёлешеме. Жукълагъан, къопхан да, аскердеча  тийишли заманда этеме. Мен жашаргъа сюеме. Сизге бу затланы айтхан беш минутну ичинде сиз олтуруп тынгыладыгъыз. Энди уа не? Мындан ары да олтурупму турлукъсуз, огъесе къобуп, бир кесек саныгъызнымы къымылдатырыкъсыз?».