Къагъанакъны къайгъысы

Малкъар халкъны кёчкюнчюлюк кюню жууукълаша башласа, ол заманлада болгъан ишлени, адамла сынагъан затланы, кёрген шартланы да басмалай,  халкъ асламлагъа туура этебиз. Бюгюн сайтны окъуучуларын Къудайланы Магометни аллай бир хапарын басмаларгъа тийишли кергенбиз. 

1944 жылны март айы. Жюк ташыгъан вагонну ичи бирда болмагъанча сууукъду. Сюрмеленмеген къангаладан ишленнген тапкалада тиширыула, сабийле, къарыусуз къартла, юйюр-юйюр, бирге жокку болуп, буюгъуп жатадыла, асламысы къуру къангалагъа аууп. Бираз тириреклени уа башларына салып келген тюйюмчек, артмакъ кибиклери да кёрюнеди.

Юслеринде кийимлеринден сора башха энчи ырысхылары кёрюнмегенле да бардыла. Тюгел акъылбалыкъ болмагъан назик къара шинли жаш, эски машок бла къалай эсе да топуракъ мажарып, аны вагонну ортасына жайып, юсюне къанжал салып, от тиргизирге кюрешеди. Бу тапсызлыкъдан да уллу тартынмай, чыммакъ-акъ сакъаллы бир къарт къыстау намаз этеди. Ол, аны бошап, эки къол аязы бла мамукъ тюрсюнлю акъ сакъалын сылап, иги аслам заманны, къолларын кенгине жайып, Аллахдан тилек тилеп башлайды. Дууа этгенине кёре, бу жангыз кесини угъай, сау миллетни къайгъырымын кёргеннге ушайды. Сау болсун, не этерикди, ол да, къолундан келгенича, миллетге болушлукъ излейди. Бир тиширыу а жилягъан сабийни жапсарыргъа кюрешеди – ёшюн салып, къолчугъуна гыржын туурамын тутдуруп да кёреди, тынчайталмайды. Ол, таш-агъач ашай, къатыдан- къаты жиляй баргъан болмаса, бир таушалыр къайгъы этмейди. Сора ана, белинде ботасын тешип, сабийин анга чулгъап, вагон ортасында жангыдан жана келген отну аллына чёгеди. От жылыу ура башлагъанлай, сабий шош болады. Терезеден саркъгъан жауун тамычыча, бетчигин ызлагъан жилямукъла да тохтайдыла. Бир кесекден, бурунчугъу бла хауаны ичине тартып, аз-аз жюрексиннген кибик эте, къабар муратда гыржын туурагъанны аууз орамына элтип, сюйдюмлю жумушакъ бетчигинде тюгел кетмеген жилямукъгъа жетдирип, къолчугъун мыккыл энишге жибереди. Сабий хайырланмагъан гыржын туурагъан от жагъада топуракъ юсюне тюшеди да, тиширыу аны уятмазча, шош ийилип, гыржын туурагъанны алады.

Бу къагъанакъны, бир тюрлю бир хатасы болмай тургъанлай, «жау жагъадан алгъанда, бёрю этекден алады» дегенлей, туугъан жеринден суууруп баргъанларында, сууукъ да, ачлыкъ да энчирекми жунчутдула.

Не айтхылыкъ гёжефлеге да къарыулары къарыгъан сууукъ, ачлыкъ – ашауну эки кюйсюз душманы, бу гитче жанны жанымай, уллу болургъа къоюп, Малкъарны сууундан къандырыргъа онг берлик болурламы? Бу дуниягъа жаратылгъан кюнюнде, уллу Аллахны белгиси болуп, къагъанакъны мангылайына не жазылгъан болур?

Бусагъатда уа ол от жылыугъа бла поездни темир чархларыны бир халда тауушуна бёленип, анасыны къоюнунда мамыр жукълайды. Вагонну тюз ортасына чыгъып, бетинде къайгъы азап белгиси кёрюне, бир тиширыу жамауатны эсин бир аз заманнга кесине бурду.

– Эгечлерим, жанларым, мени сизден бир тилеригим барды, – деди ол.                     – Уллу Аллахны къадарына сыйынып, кесигизге эс тапдыра, кёл этдирип, ауушханлагъа жилямазгъа кюрешигиз. Алай болмаса, бу гяуур начасла, тасха табып, ёлгенлени элсиз-юйсюз жерледе жол жанына атып къоядыла.

Бир тохтагъан жерде, туура толу адети бла эталмасакъ да, жерни къазып басдырыр мадар табарбыз. Жанларым-кёзлерим, сиз кёп жашагъыз, энтта бир къартыбыз дуниясын алышханды, – деп, кючсюндю ол.

Вагонну ичинде, абаданла угъай эсенг, сабийле окъуна аны айтханына эс бурдула. Ма ол сёзле, ма ол суратла жашауда мени биргеме жюрюйдюле, къулагъыма эшитилгенлей, кёзюме кёрюннгенлей, къайры барсам да, мени ашыргъанлай айланадыла. О, кёп палахладан къутулгъан, бюгюлмеген, сынмагъан, мен жанымча кёрген огъурлу миллетим! Сени кёрген къыйынлыкъларынгы барын да жазаргъа бир инсанны да къолундан келмез. Бу мен унуталмагъан хапар жарым сагъатны ичинде, азап жолда бара, бир жангыз вагонда болгъанды. Башда сагъынылыгъан шартланы юсюне белгили къарачайлы жырчы Семенланы Сымаил жазгъан назму да шагъатлыкъ этеди.

 Сейир дуния, жаннган жулдуз,

Тийген кюн,

Барысы да бизники эд

Кёчгюнчюн.

Жюрюте эдик иги умутла,

Адетле,

Талпына эдик  жашау деген

Жаннетге.

Энди къадар бизге сыртын

Бургъанды,

Хыны жазыу сыйрат кепюр

Къуругъанды,

Ачы буйрукъ ара шахардан

Келгенди,

Сабий, къарт да аякъ юсге

Миннгенди.

Умут уллу, насып дыккы

Халкъыма,

«Жау» деп атадыла

Атына,

Бюгюн бизге махтау да жокъ,

Сый да жокъ,

Бюгюн бизге азыкъ да жокъ,

Юй да жокъ.

Ата журтдан къыстадыла –

Журт да жокъ,

Игиликден умут этиу

Энди жокъ,

Вагонлада ышармайбыз,

Кюлмейбиз,

Не этерикдиле-билмейбиз.

 

Къайры элтедиле? - сёлеширге

Онгунг  жокъ,

Кимге соргъун? Тюзюн билген

Киши жокъ.

Бир тенгизге тёгюллюксюз

Дейдиле,

Бир тышына берилликсиз

Дейдиле.

 

Ёлгенлени жашырмайын

Болмайды,

Кёр къазаргъа, асыраргъа

Заман жокъ,

Ёлюгюнгю ташла да кет,

Амал жокъ.

 

Бир ёлюкню тюшюрдюле

Вагондан,

Кюрешелле къабыр чунгур

Этерге,

Къычырады машинаны

Бугъасы...

Буйрукъ болду алай къоюп

Кетерге.

 

Адамланы тюшюрмейин

Тыйдыла,

Тюшгенлени ызларына

Жыйдыла…

 

Ызыбыздан таула сарын

Салдыла,

Малларыбыз хужу-хужу

Къалдыла,

Итлерибиз узун созуп

Улулла,

Къарачайда къаллай элле

Къурудула.

 

Бетсиз заман, нек этесе

Залимлик?

Нек болгъанды бизни бла

Аранг тик?

Кимди сени оноуунгу

Жюрютген?

Онгсуз халкъны къанын ич деп,

Юйретген?

 

Жахил ышашса элтедиле

Моллагъа,

Ашыкъ чыгъып анга элтген

Жоллагъа,

Молла ышашса барыр жери

Болмайды,

Терс, тюзме деп, ол эсине

Алмайды.

 

Базып анга акъыл берир бир  жан

Жокъ,

Жангылдынг деп, ойлашдырыр

Адам жокъ,

Эй, тамата сюйгенича

Этгенди,

Ачы буйрукъ къол салынып

Битгенди.

 

Ким билсин, бу  жарлы халкъны

Насыбы

Юзюлмейин тутуп къаллыкъ

Эсе уа?..

Ким билсин, бу баргъан  жерин

Тапсынып,

Жан кечинмек мажараллыкъ

Эсе уа?

 

Жарлы халкъым, къатдыр энди

Белинги,

Жоюлдум деп, такъыр этме

Кёлюнгю,

Ёлген эшек жаллыдан

Къоркъмайды,

Сен да къоркъма, жууукъ къойма

Ёлюмню.