«Кимге да игилик излеу – олду ниетибиз»

РФ-ни да Кинематографистле союзуну келечиси, журналист, режиссёр Семенланы Магометни къызы Люаза Макоева Нальчикде Владимир Вороков атлы Къабарты-Малкъар маданият фондну председателиди.

Жыл сайын анда сейир тюбешиуле, фестивальла, эришиуле къураладыла. Ары къырал къуллукъчула, жазыучула, журналистле, республикада болгъан миллет араланы, жамауат биригиулени келечилери, студентле, школчула да жюрюйдюле. Бюгюн жылыулу, жарыкъ Люаза бизни ушакъ нёгерибизди.

– Сабийлигинги къалай эсгересе?

– Алма-Атада туугъанма. Атам къарачайлы, анам а малкъарлыды, огъары басханчы, Джаппуладан. Анам юйге къарагъанды, сабийлерин окъуулу этерге кёп къарыу салгъанды, атам а 200 машина болгъан автотранспорт предприятиягъа таматалыкъ этгенди. Жыл сайын Кавказгъа къайтыу эслеринден кетмегенди, сабийле билим алып бошагъынчы болалмагъандыла ансы.

– Не умутларынг бар эди? Жетгенмисе алагъа?

– Беш жылымдан устаз болургъа, француз тилде сёлеширге, машина жюрютюрге сюйгенме. Барын да болдургъанма дейме. Бешинчи классдан башлап, француз тилге эс бургъанма. Кавказгъа къонакъгъа келсем да, ол тилде назму айтып сейирсиндиргенме ахлуларымы. Школну бошагъанлай, Педагогика институтну француз тил бёлюмюне киргенме. Тюшле окъуна кёрюп тургъанма ол тилде. Тенг къызла бир бирге ол тилде жазгъанбыз къагъыт.

– Дагъыда ненча тил билесе?

– Къазах, татар, немис тиллени билеме. Къазанда татарлыланы 2-чи съездлерине баргъан эдим да, ангылап тургъанма аланы, алтайлыланы да. Биз бери къайтханда 1990 жылда, француз тил жюрюмей эди да, немис тилден окъутханма сабийлени 25-чи номерли школда.

– Къадаргъа ийнанамыса?

– Хау. Ненча сейир адам бла тюбешдиреди ол мени. Сёз ючюн, школда ишлей тургъанымлай, 2003 жылда уа шуёхларым Марьяна бла Дмитрий Кофман кеслери ишлеген НОТР «Нальчик» телекомпаниягъа чакъыргъандыла. Биринчи кюн Рина Мартиросова, аллыма камераны салып: «Кесинги юсюнгден хапар айт», – деген эди. Алай башланнганды телевиденияда ишим. Анда Владимир Вороков, Рина Мартиросова, Виталий Наводничий, башха ишлерин иги билген адамлагъа тюбегенме, онбеш жыл ишлегенме, редактор, редактор-режиссёр болгъанма, монтажны да кесим этерге юйреннгенме, автор программала, проектле къурап. Иш дегенлигиме, ол, иш угъай, бир къанатлы сезим эди. Сюйген ишинг арытмайды.

– Не программала бардыргъанса анда?

– «Билим дуниясында», «Аны да, муну да юсюнден», «Викторина» деген сабий-жаш тёлю программалада ишлеп башлагъанма, устазлыкъ ишими да къоймай. Жаланда эки жылдан кетгенме школдан, къыйын сайлау этип. Битеу республиканы сабийлери къатышхандыла ол бериулеге. Владимир Вороков «Мир» атлы корреспондент пункт ачханда, ары да чакъыргъан эди. Анда башха бериуле бла бирге къысха метражлы лентала этерге да юйреннгенме. «Путешествие» деген жангылыкъла сюжетли циклда да ишлегенме.

– Сени ишлерингде белгиленнгенле бардыла. Ала къайсыладыла?

– Сёз ючюн, 2016 жылда баргъан «Къайсыннга жюз атлам» деген, халкъ адамы Тетууланы Хадисни энчи, ёлюмсюз проектини юсюнденди ол кинолента. Ол «Молодой киновек» атлы XII фестиваль конкурсда «Бек иги окъуу кино» деген номинацияда биринчи жерге чыкъгъанды. Мен Кавказда ёсмегенликге, Кавказны, Къайсынны юслеринден да билип тургъанма анамдан. Къайсынча бийик жокъду дунияда. Ол кинону саулай кеси къоранчларым бла алдыргъанма.

«Диво Евразии» деген кино уа 2018 жылда II Халкъла аралы турист фестиваль конкурсда «Бек иги къысха метражлы фильм» деген номинацияда хорлагъанды.

– Петербургда да ишлегенсе телевиденияда. Башхалыкъ уллумуду арада?

– Хау, юч жыл, юйюр болумума кёре. «Сиз профессионалласыз, къайда да ишлеяллыкъсыз», – деучю эди Владимир Халидович. Мен аны бош махтаугъа, кёллендириуге санаучу эдим. Анда «Столица» телевиденияда ишлеп башлагъанымда, тёрт кюн берген эдиле Москвада физика-техника университетни юсюнден бериу этерге. Эки кюннге этип келгенимде: «Сиз да анда, периферияда, ишлей биле кёреме», – деген эдиле. Хау, биз, усталыкъдан сора да, жюрек бла этебиз этгенибизни. Анда кесим да ачхан эдим университетле бла ишлеген телевидение биригиу. Алай къартларыбызгъа къайгъырыу юйге жыйгъанды бизни. Андан сора да, НОТР-да ишиме къайтхан эдим.

– Маданият фондха уа жолунг къалай болгъанды?

– 2019 жылда фондха Вороковла чакъыргъандыла мени. Ол дуниясын алышханлай а, осуяты алай болуп, таматалыкъ этерге да айыргъандыла. Болалырмамы деп, бек къоркъгъанма. Алай а НОТР «Нальчик» уллу жашау школ эди манга. Фондда уа Владимир Халидовични проектлери барадыла, жангыла къошуладыла – фестивальла, эришиуле, тюбешиуле… Ма былтыр октябрьде аны проектине кёре «Бирликдеди бизни кючюбюз» деген 6-чы миллет фестиваль ётгенди. Ол кёп билген, алгъа къарагъан адам эди. Къыркъ жыл алгъа башлагъанды телевидениягъа къараучуланы миллет араланы жашаулары бла танышдыра, республикада бирлик, шуёхлукъ болсун деп. Бусагъатда «КъМР-ни хроникасы» деген проектни бардырабыз. Иги адамланы, ишлени юслеринден эски документли киноланы кёргюзтебиз, цифрагъа кёчюрюп.

– Фондда кёп миллет арала бла барадыла тюбешиуле. Ала не бла сейирдиле?

– Фонд кёплеге кюч берген жерди. Онтёрт миллет ара барды республикада. Аланы араларында маданиятларын кенг жаяргъа излегенле, сабыр жашагъанла да бардыла. Адет-тёрелерибиз, башха энчилигибиз бла сейирбиз биз, миллетле, бир бирге. Кёп халкъланы культура энчиликлери бла шагъырей боладыла ол тюбешиулеге келгенле. Ол а биз жашагъан жерде къарындашлыкъ, шуёхлукъ туудурады, арада байламлыкъланы кючлейди. Сюйген ишимди бу. Бир адам да бир зат да юлешмейди. Бир бирни таныу, ушакъ этиу, хурмет, кимге да игилик излеу, кеси адет-тёресин жаш адамлагъа кёргюзтюу – ма олду баш ниетибиз. Халкъынгы сюймесенг, ол затланы эталлыкъ тюйюлсе.

– Юйюр байлыгъынгдан да айт хапар?

– Нальчикге келгенимде къурагъанбыз юйюр къабартылы жаш Артур Макоев бла. Ол автомеханикди. Экибизни да аналарыбыз таулуладыла. Ол ана тилни менден да иги биледи. Къайын анам кёнделенчиди, Батырбекладанды. Отуз алты жыл болуп келеди биз бирге жашау этгенли. Эки жаш ёсгендиле. Аланы боюнларына алып, таматала онг бергендиле ишлерге.

– 8 март санга неди?

– Ол, бек биринчиден, халкъыбызны бушуу кюнюдю. Анам, кёчгюнчюлюкде ёксюз къалып, анасыны суратын кёрюрге термилгенди къуруда. Къалай унутхун аны? Алай а бизни халкъыбыз аягъы юсюне тургъанды, адет-тёрелерин сакълайды. Билимли жаш адамларыбыз жерни къалайында да атыбызны махтау бла айтдырадыла. Бу ишледе тиширыуланы къыйынлары уллуду. Мен алагъа насып тежейме, къатларында алагъа билеклик этерикле болуп турсунла не заманда да. Къайсын: «Мамырлыкъ, къууанч сизге, саула!» – дегенди да, андан ариу алгъыш ким айталлыкъды? Ол сёзле манга бек багъалыдыла.