Ахыр солуугъа дери къуллукъ этерге ант этгендиле

1914 жылда къабартыладан бла таулуладан энчи полк къуралып, патчах Россейни  аскерлерини къауумунда Биринчи битеудуния урушха (1914-1918 жылла)  къатышханы белгилиди. Къуралгъан кюнде уа атлы аскерчиле Россейге кертичилик бла къуллукъ этерге Къуранда ант бергендиле. Аскерчиле «къан тёгерге тюшсе да, артха турмазгъа, керек болса уа,ахыргъы солуугъа дери къуллукъ этерге» хазыр болгъанларын айтхан эдиле. 

Полкну къауумуна,  официальный халда анга Къабарты полк деп атагъандыла, 500 атлы къуллукъ этгенди – Къабартыны бла Малкъарны битеу эллерини келечилери. 1914-1917 жыллада къазауатны кезиуюнде полкну тизгинлерине 1300 кавказлы къуллукъ этгенди – жаралы болгъанланы бла жан бергенлени жерлерин алышып.

Сермешлеге кёргюзтген батырлыкълары ючюн 30 атлыгъа офицер чынла берилгендиле неда аскерчи училищелеге бла прапорщиклени школларына  билим алыргъа ашырылгъандыла. Артда ала россейли аскерлени офицерлерини тизгинлерине къошулгъандыла.

Къабарты полк Биринчи битеудуния урушда айтхылыкъ Кавказ туземный атлы дивизиягъа киргенди.  Галицияда, Буковинада, Румын фронтда къуллукъ этгенди. Сермешлени кезиуюнде кёргюзтген жигитликлери ючюн 500 атлы аскерчи Георгийни жору, «Кишилиги ючюн» майдал бла саугъаланнгандыла, аладан 11-ри Георгий жорну битеу даражаларына, ала уа тёрт болгъандыла, тийишли кёрюлгендиле.

Сыйлы Георгийни жору уа 1807 жылда тохташдырылгъан эди. Ол патчах Россейде аскерчилеге бла унтер-офицерлеге берилген баш къырал саугъа болгъанды. Кесин да Ата журтну эркинлиги ючюн къазауатда  кишиликни эм батырлыкъны кёргюзтгенлеге берилгенди. Бу къырал саугъа 1992 жылда жангыртылгъанын айтырчады.

1917 жыл… Россейни тарыхында къыйын, сынаулу кезиу башланады: Февраль революция, россейли аскерле чачылып башлагъан заман, болжаллы правительство, октябрь революция… Октябрьде Къабарты полк Кавказгъа къайтады. Ол кезиуде аны къауумунда 600 офицер бла атлы болгъандыла.

Петроградда революция башланнганыны, власть большевиклени къолуна тюшгенини юсюнден билдириу къыралны мурдору бла тюрлендиреди. Полкда къуллукъ этгенле да, политикагъа кёз къарамларына кёре, бир ненча къауумгъа юлешинедиле, бирлери андан ары къуллукъ этерге унамай, туугъан эллерине къайтадыла. 

 1918 жылда мартда полк жокъну орунуна жетеди, аны тизгинлеринде 150 аскерчи да къалмайды. Терекде, Къабартыда, Малкъарда совет власть тохташхандан сора уа полк ахырда чачылады. 1918 жылда уа граждан уруш башланады, «къызыллагъа» бла «акълагъа» юлешиннгенле къазауатха Кавказны, ол санда Къабартыны бла Малкъарны да, тартадыла. Алай бла,  бир полкну къауумунда къуллукъ этгенлеге бир бирге къажау турургъа тюшгенди.

Болсада Къабарты полкну тизгинлеринде къуллукъ этген атлыла къыралны эркинлиги ючюн уруш бардырып, туугъан журтларына кертичиликни юлгюсюн кёргюзтгендиле. Башында айтханыбызча, къырал саугъалагъа тийишли болгъанла да бардыла.  Ол санда  юнкер Эфендиланы Аслан-Али Георгий жорну толу кавалери болгъанды, энтта «Кишилиги ючюн» майдалны 4-чю даражасы бла саугъаланнганды. Ол  1917 жылда сермешледен биринде жан бергенди.

Поручик, штабс-ротмистр Абайланы Магомет а аскерчиден офицер чыннга дери ёсгенледен бириди, ол да Георгий жорну 3-чю эм 4-чю даражасы, офицерлеге берилген алты орден бла саугъаланнганды. Батыр аскерчи 1919 жылда Граждан урушда Кисловодск тийресинде баргъан сермешде ауушханды.

Неда Асанланы Хаджимурат. Ол Япон урушда кёргюзтген батырлыгъы ючюн Георгий жорну 4-чю даражасы бла, Къабарты полкну къауумунда къуллукъ этген кезиуде уа «Кишилиги ючюн» майдал бла саугъаланнганды. Ол 1919 жылда больщевиклени жанында  акъ аскерлеге къажау сермешлени къурагъанладан бириди. Хаджимурат жесирге тюшгенди, аны Нальчикде илишаннга салгъандыла.

Биринчи битеудуния урушда кишиликни юлгюсюн поручик Орусбийланы Чепеллеу да кёргюзтгенди. Ол да аскерчиден офицер чыннга жетгенди, кеси да алты орден бла саугъаланнганды. Урядник Улбашланы Келлет да Георгий жорну 3-чю эм 4-чю даражалары бла саугъаланнганды, аны 2-чи даражасына да кёргюзтюлгенди, дагъыда  алты орден бла белгиленнгенди. Ол Малкъар революция полкга башчылыкъ этгенди. 1930-1935 жыллада Къабарты-Малкъар областьны толтуруу комитетини таматасы болгъанды. Алай политика репрессиялагъа тюшюп, 1938 жылда Алтайда ауушханды.

 Айдаболланы Солтанбий бла Хаджимурат, Аккайланы Жюнюс, Алчагирланы Байрам, Аппайланы Макар, Атабийланы Къаракиши бла Юсюп,  Байсолтанланы Аубекир,  Ботайланы Назир бла Шохай, Гемуланы Исмайыл, Жаппуланы Дуга, Жаболаны Жюнюс, Заммаланы Алий, Къазийланы Атабий,  Керменланы Малкъарукъ, Макъытланы Къаншау, Мисакъланы Айдебул,  Созайланы Аубекир, Сотталаны Хажимусса, Улбашланы Магомед-Герий, Хаджиланы Омар, Чапаланы Матай, Чочайланы Этеу, Шаханланы Асланбек да Россейни душмандан къоруулау сермешледе батырлыкълары ючюн  Георгий жорну 4-чю даражасы бла саугъаланнгандыла.

Чегем жамауатдан прапорщик Келеметланы Исмайыл а Георгий жорну 3-чю эм 4-чю даражалары, Сыйлы Анна атлы Орденни 4-чю даражасы бла белгиленнгенди. Аны юсюнде уа : «Кишилиги ючюн» деген жазыу барды. Ол 1915 жылда сермешледен биринде жан бергенди. Бу тукъумну энтта бир келечиси юнкер Келеметланы Клишбийни жашы Къаншаубий эмда юнкер Шакъманланы Али-Солтан   Георгий жорну 2-чю 3-чю эм 4-чю даражаларын  жюрютгендиле кёкюреклеринде.

Гелястанланы Кёккёз а Георгий жорну 3-чю эм 4-чю даражалары эмда «Кишилиги ючюн» майдалны 4-чю даражасына тийишли болгъанды Биринчи битеудуния урушну фронтунда жигитлиги ючюн.

 Къашхатаудан Черкесланы Атту Къызыл аскерлени къауумунда 1919 жылда совет къыралны тохташдырыу сермешледе жан бергенди. Ол да Къабарты полкну къауумунда къуллукъ этген кезиуде Георгий жорну 4-чю даражасы бла саугъаланнганды.

Полкну къауумунда къуллукъ этген атлы аскерчиле орденле, майдалла бла да белгиленнгендиле. Сёзге, Холамдан Жаболаны Минчакъ «Кишилиги ючюн» майдалны 4-чю даражасына тийишли болгъанды.  1942 жылда (ол кезиуде анга 62 жыл толгъан эди) Минчакъ ол къазауатда жюрютген къамасын Къызыл аскерни кереклерине бергенди.

Къыралыбызны эркинлиги ючюн жанларын-къанларын аямагъанларын миллетни батыр уланлары бла къызлары Уллу Ата журт урушда, Афган къазауатда да кёргюзтгендиле. Бюгюнлюкде уа аланы туудукълары энчи аскер операцияда Ата журтну къоруулаучусуну сыйлы атына кертичиликни тёресин андан ары бардырадыла.