Сабийни, уллуну да бузгъан электрон затла

АБШ-да къырал школлада электрон гаджетле кенг жайыла баргъан заманда, байла юйлеринде аланы жюрютюуге чек салгъан шартла чыгъадыла арт кезиуледе. Психологла айтханларына кёре, байланы бла жарлыланы сабийлерини араларында башхалыкъла кёпден-кёп эслене барадыла. Иш аланы къолларында гаджетлени багъалыкъларында угъай, жокълукъларындады. Къолайсыз юйюрледе сабийле, сейир жолоучулукъгъа барыргъа, зауукълукъ алыргъа онглары болмай, сау кюнню телевизор аллында кечине эселе, байланыкъыла тёрели агъач илляуладан, таза хауада оюнладан, башха затладан да кем къалмайдыла.

Халкъда къолайлы ата-аналаны сабийлерини интернетге къошулургъа, жангы техниканы хайырланыргъа бирсиледен эсе уллуракъ онглары болады, жарлыла уа аллай затладан кем къаладыла, деген оюм жюрюгенли алай кёп заман озмагъанды. Болсада жашауда алай тюйюлдю. Шёндюледе электрон гаджетлени Америкада къырал школлада бла садикледе тири сингдире барадыла, энчи иели билим бериу учреждениялада уа аллай жангылыкълагъа чек салынады.

Сёз ючюн, деп айтсакъ, «Силикон ёзенде» ишлегенлени сабийлери жюрюген Вальдорф школда шёндюгю электрон устройстволаны хайырланмайдыла. Аны къой, ИТ- компаниялада ишлеген эмда бай ата-анала да юйлеринде аллай затланы жюрютюрге эркин этмейдиле. Жамауатны оюмун тинтиучю компанияла тохташдыргъанларына кёре, къолайсыз юйюрлени сабийлери экран аллында сегиз сагъатны оздурадыла. Байланыкъыла уа – алты.

РАНХиГС-ни жамауат илмула институтуну когнитив тинтиуле лабораториясында уа бизни къыралда «цифралы башхалыкъны» сылтауун юйюрлени къолайлыкъларында кёрмейдиле. Ол, баям, ата-аналаны сабийни юйретиу амалларына, социал-интеллект жаны бла айныгъанларына кёре болгъан ишди, дейдиле.

Компьютер оюнланы бла тюрлю-тюрлю гаджетлени къураучула уа  гитче тёлюню эсин бийлер ючюн, аллай продукцияны жарашдырыугъа психологланы да къатышдырадыла. Быллай электрон продукцияны талай замандан сатып алып башларыкъла шёндюгю сабийледиле. Ол себепден аланы быллай затлагъа гитчеликден окъуна юйретирге кюрешедиле.  Сёз ючюн, интернетде суратлау фильмни кёргюзте тургъанда, ортасына рекламаны сугъадыла. Ол а адамны эсин бийлеудю. Башха амал да барды: компьютер оюнда жашауну къайтарыр ючюн, сёз ючюн, сагъат бла жарым сакъларгъа керекди. Алай тёзюмсюзле уа ахча тёлеп, ол болжалны къысхартыргъа боллукъдула. Алай бла уа,  оюнланы чыгъаргъанла байыкъланадыла.

Битеу ол затла ата-аналаны къайгъылы этедиле, сабийни къолундан смартфонну сыйырыргъа арталлыда амал болмагъанча сундурадыла. Алай психологла уа ол алай тюйюлдю, дейдиле, аны бир къыйынлыгъы жокъду, деп чертедиле. Сабийлеге жубанырча башха амал берсегиз - ала экран аллындан бек женгил къобарыкъдыла. Мында бир затны ангыларгъа керекди: ала ол амалны кеслери къураялмайдыла, ол ата-ананы эмда бир жаны бла школну да борчуду. Юйюрде лыжалада учуу, киногъа неда театргъа барыу деген затла тёреде эселе – ол борчну женгил тамамларгъа болады.

Ачыкъ айтханда уа, проблема, асламысында, ата-анала смартфонлагъа кеслери жабышып тургъандады. Къарачыгъыз тамата тёлюге: офиследе олтургъанда, ишге баргъанда, транспортда болгъанда да, кёзлерин экранлагъа тирегенлей турурла. Алай бла, сабийини да андан айыргъан къыйын болгъан эсе, иш осалына кетип тебирегенди. Электрон гаджетни къолундан кетерирге кюрешгенде ол, ачыуланып, кесин тюйюп тебирей эсе, аны быллай электрон затсыз жашаугъа тюзелмегени баям болгъанын билигиз. Аны себепли ата-ана аны юйретиуде башха амал табаргъа, болалмасала уа,  болушлукъ излей психологга барыргъа керекдиле.