«Бешик жырланы» магъанасы

Дунияны башында эм ариу, макъамлы, ананы-баланы да жюрегине сабырлыкъ, къууанч да берген жырла – бешик жырладыла. Ала къайсы миллетни кёлден чыгъармачылыгъында да айырма жерни аладыла. Бешик жыры сабийни жюрегине жылыу бере эм анга ёлчемсиз сабырлыкъ кийиреди. Ала ата-бабаланы адет-тёрелеринден, кёз къарамларындан, насийхат сёзле бла алгъышладан толудула.

Ананы бешик жыры сабийни уллу дунияны айырмалы жолуна чыгъаргъа кёллендиреди. Къарачай-малкъар миллетде сабийни бешикге салгъаннга, бешикден къутулгъанына да энчи эс этгендиле, къурманлыкъла сойгъандыла, алгъышла этгендиле, жырла жырлагъандыла. Ол жырлада уа тау адепге, къылыкъгъа, намысха аслам эс бурулгъанды.

Биз бюгюн сизни эсигизни бурургъа сюйген китапладан бири педагогика илмуланы кандидаты, доцент Гуртуланы Бертни къызы Мариям жарашдыргъан «Бешик жырла» деген китапды. Алим тиширыу «Балкарский фольклор о народном опыте воспитания» (1974); «Этнопедагогика карачаево-балкарского народа» (1997); «Къарачай-малкъар халкъны сабий оюн фольклору» (1974); «Народная педагогика – молодому учителю» (2003); «К вопросу о функционировании народной педагогики в современной учебно-воспитательной практике» (2007); «Малкъар адабияты. 5-чи классха» (2015) деген китапланы жарашдырып, малкъар миллетни ниет хазнасына ёлчемсиз къыйын къошханды.

Гуртуланы Мариямны «Бешик жырла» деген китабы 2016 жылда басмаланнганды. Китапха къарачай-малкъарлыланы бешик жырларындан тышында да, адыгланы, къабартылыланы, черкеслилени, шапсугланы, оруслуланы, дюгерлилени, дагыстанлыланы фольклорларындан да иги кесек материалла киргендиле. Дагъыда бир къауум миллетлени (коми-пермяк, мордва, чуваш, якут, ногъай, испан, немец, азербайджан, армян, къумукъ, къазах) адабият бешик жырларыны бир къаууму къарачай-малкъар тилге уста кёчюрюлюп бериледиле. Быллай китапла гитче миллетлеге кеслерини адетлерин сакъларгъа болушадыла, жаш ата-анала да кеслерини тиллерини ариулугъун балаларына сингдирирге онг табадыла. Аны себепли, бюгюн сизге бу китапда басмаланнган жырчыкъладан бир-экисин газетибизни бетинде басмаларгъа сюебиз.

Бёлляу, бёлляу, бёлейим

Бёлляу, бёлляу, бёлейим,

Санга игиликле кёрейим.

Жукъла, балам, жукъла.

Бешигинги бауу окъадан,

Кийгенинг алтын къумачдан.

Бешигинги бауу бек болсун,

Сени жашау кюнюнг кёп болсун!

Тончукъ кийип олтургъун,

Беш айынгда бешик толтургъун!

Гитче балам чабып келсин эшикден,

Сау къутулсун аягъы къысха бешикден!

Сен аурумагъын, ёлмегин,

Къыйынлыкъла кёрмегин,

Атангы жоргъа атха миндиргин,

Ананга дарий къаптал кийдиргин,

Кесинги халкъгъа сюйдюргюн!

«Бёлляу, бёлляу, бёлейим» деген бешик жыр сабийге алгъышлаудан толу тизгинледиле. Аланы асламысын анала-аммала бюгюнлюкде туудукъчукъларына жырлайдыла. Аны себепли, «Бёлляу, бёлляу, бёлейим» къуру ана жырларча угъай, къарт ата-анала да туудукъларына жоралагъан алгъыш белляуладыла. Бютюнда ахырында айтылгъан атаны бла ананы юсюнден сёзле къуру сабийге игиликни излемей, аны ёсдюрген ата бла ананы къууандырыр заман келлигине ийнандырадыла. 

Жукъла, балам, жукъла бешигингде

Жукъла, балам, жукъла бешигингде,

Кюн да батды, суу бузлады тар ичинде.

Гылын къуш къычырмасын мангылайынгдан,

Сау ёс, балам, заманынгда огъурлу айлан.

Сени атанг атха иер салады,

Къуш балачыгъын ат бойнуна алады.

Къаргъаланы къонушлары къолдады,

Келе эсе, сени атанг жолдады.

Жукъла, балам, атанг саугъа келтирир,

Ананг сени сау-эсен а ёсдюрюр.

 «Жукъла, балам, жукъла бешигингде» деген бешик жыр сабийни жукълатхандан сора, жаныуарланы юсюнден да билдиргени бла игиди. Сабийни гитчелигинден къуру телевизорда баргъан жомакъла бла булжутмай, гюллени, жаныуарланы юсюнден айтып турургъа кереклисин кёп врачла айтадыла. Ол сабийге жашаугъа тынч юйренирге болушады. Аны себепли, бешик жырланы жукълатхан магъанадан сора да сабийни дуния бла танышдыргъан магъаналары болгъанын эслерге боллукъбуз.

Ушкокну алтын къабы

Жашчыгъыма саугъа келди –

Ата къарындашы берди.

Сорсагъыз а: «Ол а неди?» –

Алтын къаплы бир ушкок.

Кеч къарангыны къууады,

Элибизни жарытады,

Сорсагъыз а: «Ол неденди?» –

Алтын къабында ушкок.

Кюнню, айны да жарыгъы

Къошулгъаны кёз къаматыр.

Уллу жарыкълыкъгъа батды

Ушкок къапдан шам Къабарты.

Гуртуланы Мариям китабында бешик жырланы хайыры бла халкъланы, миллетни арасында огъурлулукъну кёпюрюн орнатады.  Сёз ючюн, башында жазылгъан «Ушкокну алтын къабы» деген жыр черкеслилени бешик жырыды. Бизни тилге кёчюрюлгенликге, къабартыны юсюнден айтылгъан жери аны алгъадан къайсы тилде жазылгъаны ачыкълайды. Болсада, ариу магъанасы уа аны къайсы тилден келгенине къарамай, сабий дунияны зауукъландырады.

 «Бешик жырла» деген китапда къызчыкълагъа, жашчыкълагъа жазылгъан жырла да келтириледиле. Сёз ючюн, орус фольклордан келген «Ай, люлю, люлю, люлю» деген жырда ана къызчыгъына жырлайды:

Ай, люлю, люлю, люлю

Ай, люлю, люлю, люлю,

Къызчыгъым – къызыл гюлюм.

Сен жукълачы теркирек,

Будайны оруу керек.

Къолларым ишге бата,

Жюрегим санга тарта,

Турлукъма сени уятмай,

Сен да тур, жукъудан къайтмай.

Уянсанг, дагъыда къалкъы,

Башчыгъынга жыя акъыл.

Ай, люлю, люлю, люлю,

Къызчыгъым – къызыл гюлюм.

      Бюгюнлюкде биз жашагъан дунияда сабийни жукълатыр кёп амалла этиледиле: ким телефонунда, телевизорунда хазыр жырла салып жукълатады, ким ойнап сабийни жукъларыгъын келтиреди, ким массажла этеди. Аланы аманларгъа керекди деп айтыргъа терс боллукъду. Алай сабий ана жылыуун гитчелигинден сезип ёсерча Гуртуланы Мариям китабында жазгъан бешик жырланы хайырланыргъа боллукъду.