Атлары тарыхда къалгъандыла

Ата журтну къоруулаучуну кюнюне

Бачиланы тукъумундан кёп сыйлы адамла чыкъгъандыла. Бюгюн биз аллай бир юйюрню хапарын айтыргъа сюебиз. Бизни республикада Уллу Ата журт урушдан къайтмай къалгъан адамы болмагъан бир юйюр да табылмаз. Аланы санында акъ суучу Бачиланы Жандар бла Сюйдюрканы юйюрю да. Аны урушдан къайтмагъан жети жашын элчиле бюгюн да уллу хурмет бла эсде тутадыла.

Бачиланы Къулмурзаны жашлары Жандар, Исмайыл эм Чуро революциягъа дери Огъары Холамдан Акъ-Суугъа кёчюп тохташгъандыла. Алада сегиз жаш,  эки къыз: Нух, Хажимуса, Назир, Хасанби, Муса, Домалай, Ако, Хаждауут, Кижиу бла Зулихан туугъандыла. Он сабийни ёсдюрген тынч иш болмагъаны кимге да баямды. Алай, не къыйналсала да, Жандар бла Сюйдюрка уллу, ариу юйюр къурагъандыла. Сабийлерин ариу къылыкълы ёсдюрюрге итиннгендиле. Ала тюз ниетли, хурметли, жигер, намыслы, иш кёллю, халал жюрекли болгъанлары бла элге юлгю эдиле. Аны ючюн бу юйюр тау ёзенледе сый бла айтыла келгенди.

Жандар 12 апрельни 1923 жылдан Акъ-Сууну исполкомуну передседатели болуп тургъанды. Урушну аллында жыллада Жандар бла Сюйдюрка дунияларын алышадыла. Сора кёп да  бармай, къысха заманны ичинде колхоз ишледе сууукъ ётдюрюп, къыйын ауруп, жашлары Мусса да аушады.

Нух (Унух)

Жандарны тамата жашы Нух 1909 жылда туугъанды. 1930 жылланы алларында кёп болмай къуралгъан колхозда бригадир, артдаракълада уа председатель болуп ишлегенди. Бир талай заманны Мусукаланы атлы колхозда таматалыкъ этгенди. Уллу Ата журт уруш башланнганда, Нух аскерге кетгенди. Ол тынч, оюмлу, акъыллы, саны кючлю адам болгъанды.

Кавказда бла Украинада ётген сермешледе къаты урушханды. 1942 жылда Киев ючюн къанлы сермешледе жан бергенди. Аны юч сабийи аталарын кёрмей ёсгендиле. Ол ёлгенли бир жыл толмай, аланы Орта Азиягъа кёчюредиле. Анда ёледирден къалып онюч жылдан сора артха къайтхандыла. Къызы Тамара КъМР-ни телевидениясында режиссер болуп, жашлары Борис горисполкомда, Ибрагим а къурулуш жаны бла ишлегендиле.

Хажимуса

Тамата къарындашладан бири Хажимуса урушха дери колхозда жылкъычы болуп ишлегенди. Мал ёсдюрген ферманы тута эди. Ол да, Нухча, урушну биринчи кюнлеринден туугъан жерин, Ата журтун къорууларгъа кетгенди. Аныча, ол да биринчи Украинагъа тюшгенди. Къыйын жаралы болгъандан сора аны Новороссийскни госпиталина иедиле. Ары немец-фашист аскерчиле жетгенде уа, аны госпитальдан чыгъарып, юйге жибередиле. Алай, жарсыугъа,колхоз ишге чыгъаргъа кереклиси себепли анга ауругъанына багъаргъа амалы болмады. Ол угъай, эр кишилени асламысы урушда болгъанлары себепли колхозгъа башчылыкъ этерге да тюшдю.

Белгилисича, фронтха аш, азыкъ, жылы кийимле, транспортну орунуна атла керек эдиле. Ол себепден аскерчи-фронтовик битеу билимин, къарыуун да фронтну жалчытыууна салгъан эди. Элчиле да тюз эдиле аллай болумлу адамны таматагъа айыргъанларына. Хажимуса къысха заманны ичинде колхозну ишин тюз эбине салалгъан эди. Бачиланы жашлары жашауну не жаны бла да колхозчулагъа юлгю эдиле.

Фронтда алыннган жаралары ташланмайын аны сынсыта эдиле, кюн сайын саулугъу азая бара эди. Ахыр кюнюне таянып, ол жашауун алышындырды. Акъ суучуланы жюреклеринде ол эм ахшы шартлары бла эслеринде къалгъанды. Юй бийчеси юч сабийин ансыз ёсдюргенди.

Хаждауут

Хаждауут 1912 жылда туугъанды. Ол парашют-десант бёлюмледе къуллукъ этгенди. Урушну ал заманларында десантны къурамында аскер шуёхлары бла командованияны разведка жумушларын толтура эди.

Сермешлени биринде, аны душман огъу жыгъады. Комсомолчу жаш ол кезиуде юйюрленнген окъуна этмеген эди.

Ако

Ако 1917 жылда туугъанды. Аскерге чакъырылгъанда, анга жыйырма эки жыл толгъан эди. Фин кампания башланнганда, Къызыл аскерге къошулгъанланы санына кирип, бир талай замандан иги пулемётчикледен бири болуп тургъанды. Ол бошалгъандан сора юйге къайтады. Анда юйдегили болуп, тытыр чыгъаргъан заводда взрывник болуп ишлегенди. Мамыр жашау этерге итинип, юй ишлегенликге, анда кёп жашаргъа тюшмеди анга. Уллу Ата журт урушну экинчи кюнюнде жууукълары бла айырылып, фронтха кетеди. Жигит пулеметчик Москва бла Можайскда баргъан къызыу сермешлеге къатышады. 1941 жылда немецли-фашист аскерни Москваны тийресинден западха къыстагъанладан бириди.

 Нальчикде басмаланнган «Книга Памяти» китапда Бачиланы Ако 1943 жылда ёлгенди деп жазылады. Алай, Гуртуланы Оюсну «Биз Холамданбыз» деген китабында ол элчи, тамата лейтенант эм стрелковый ротаны политругу Гуртуланы Якуб бла къышда 1941-1942 жыллада Можайскда ётген сермешледе жоюлгъанды деп жазылады.

Домалай

Домалай 1918 жылда туугъанды. 1939  жылда жыйырмабир жыллыкъ Домалайны  Ако бла бирча аскер къуллукъгъа чакъырадыла. Ол кезиуде анга жашчыкъ тууады. Алай анга атасын кёрюрге онг чыкъмагъанды. Военкоматны къабакъ эшиклеринде баллийни бетин уппа этип, сабийи бла къатынына саулукъ тежеп, Ата журтну къорууларгъа кетгенди.

Аскер къуллукъну Карелияда къашхатаучу къарындашла Тюменланы Къурманбийге бла Къыралбийге  бирге толтурургъа тюшгенди. Ючюсю да иги пулеметчикле болгъандыла, «Максим» пулемётну рассчетун къурагъандыла.

Фин кампания ётгенде, ала «За проявленное мужество и отвагу» майдалла бла саугъаланнгандыла. Ала 1941 жылда июньда юйлерине къайтыргъа керек эдиле. Къадар а башха болду. Юч таулу жашха да бирча фронтну ал сатырларына къайтыргъа буйрукъ берилди. «Максим» бла ала кёп акъфинли бла немислилени къыргъандыла. Нальчикде басмаланнган «Книга Памяти» китапда «Бачиланы Домалай аскерге 1941 жылда аскер къуллукъгъа чакъырылып, 1942 жылны 31 августунда Карело-Фин ССР-де жоюлгъанды», - деп жазылады.

Аны аскер шуёху Тюменланы Къурманбийни эсгериулерине кёре, Домалай бек жигит, батыр, къарыулу адам эди. 95 киллограмм ауурлугъу болгъан пулемётну жугъуна да кёрмей аркъасына алып, кёп километрлени жортуп, къызыу сермешлеге кирип, урушну ёртенинде къазауат этип, жигитликни юлгюлерин кёргюзтгенлей тургъанды. Бачиланы жашы «Къызыл Жулдузну ордени» бла, «Жигитлиги ючюн» майдал бла эм башхала бла саугъаланнганды. Ала 1944 жылгъа дери бирге уруш этип тургъандыла. 1944 жылны февраль айында уа душманнга чабыуул этген сермешледен биринде Домалай уруш аулакълада къалгъанды.

Жашы Владимир атасыз ёсгенди. Атасындан къалгъан байлыгъы, жаланда аны фронтдан ийген суратыды. Ол Нальчикде инженер-къурулушчу болуп ишлейди. Домалайны юй бийчеси уа, битеу жашауун аны къарасын тешмей ётдюргенди.

 Назир

Назир 1919 жылда туугъанды. Уллу Ата журт уруш башланнгынчы Акъ-Сууну цемент заводуна таматалыкъ этип тургъанды. Аскерге кеси ыразылыгъы бла баргъанланы арасындады. Архангельскде хазырланнгандан сора, фронтну ал сатырында болгъанды. Кёп жерледе урушханды, къайда да кесин ахшы, айтхылы командирча кёргюзтгенди. Ростовну бла Сталинградны арасында ауур жаралы болгъанды. Биринчи кере ол Моздокну госпиталина тюшгенди, артда аны Нальчикни 6-чы  номерли орта школунда орналгъан госпитальгъа кёчюргендиле. Къарындашларыны арасында ол саулугъу бла эм энчи эди. Жаралы болгъандан сора терк аягъы юсюне тургъаны да, баям, аны ючюн болур эди. Медицина комиссияны ётгенден сора, юч кюн юйюнде, Акъ-Сууда туруп, биягъы фронтха кетеди.

Къыйын эдиле жерлешибизге урушну жоллары. 1942 жылда ол Смоленскни штурм бла алгъанланы санында эди. Жанын, къанын аямагъанлай, арсланча душманнга къажау сюелгенди. Бу сермешледе Ата журт ючюн жанын да бергенди. Жигитлиги ючюн урушну бир ненча саугъасына тийишли болгъанды. Нальчикде къалгъан юй бийчеси Мария бла тёрт сабийи да: Алик, Адик, Амик, Люда халкъ бла бирге кёчгюнчюлюкню азабын сынагъандыла. Къадар алагъа чомарт болмагъанды. Аналары къыйын ауруп, юч сабийи: Адик, Амик, Люда ол къатышда ёксюзле юйюне тюшедиле. Аладан экисин: Адик бла Амикни - биринчи алгъандыла, аланы къадарлары белгисизди. Аладан артдаракълада уа Люданы да аладыла. Алик, анасыны эгечи Абат бла къалгъанды, ол аны ёсдюргенди. Орта Азиядан артха къайтхандан сора, къызы Людмила Республикалы сабий больницада невропатолог болуп ишлегенди, жашы Алик а - водитель.

Хасанбий

Хасанбий 1920 жылда туугъанды. Колхозда темирчи болуп ишлегенди.  Эллилеге да болуша, юй кереклеге ремонт эте эди. Машина бла тракторну жюрютюрге юйренип, андан аланы чачып жыяргъа къолу уста эди. Ол а аны къадарында уллу болушлукъ этгенди.

Белофинле бла уруш башланнганда, Хасанбий танкист болады. Аны Карель перешеекде бардырылгъан сермешлеге ийгендиле. Ол танкы бла Ленинни шахарын кесин аямай къоруулагъанды. Фин кампания бошалгъандан сора уа, элине къайтып, шофер болуп ишлей тургъанлай, Уллу Ата журт уруш башланнганды. Хасанбийге дагъыда фронтха кетерге тюшгенди.

Анда ючтонналыкъ ЗИС-5 грузовик бла аскерчилеге уруш кереклени келтире эди. Башха шофёрлача, анга бек къыйын иш тюшгенди ол заманлада. Ёлюм бла бир ненча кере бетден - бетге тюбеше, тирилигин кёргюзте, сермешгенди. Алай аны жолу тохтагъан кюн да чыкъгъанды. Ызы къалмагъанды.

Кючмезланы Абдулла

 Кючмезланы Юсюпню жашы Абдулла Жандарны киеую болгъанды. Гитче къызы Зулиханны алгъандан сора, анга тогъузунчу жашыча болуп къалгъанды.

Абдулла  Новороссийскни бла Севастопольну къоруулагъан батырларындан бириди. Ол 1943 жылны 1 ноябринде «Эльтиген – огненная земля» деген операциягъа къатышханды. Ол къыралда эм уллу десант операциягъа саналгъанды.

Бюгюн да Акъ-Сууну орта школу эм орамладан бири комбат Кючмез улуну атын жюрютеди.

Бачиланы Жандарны уллу юйюрю болгъанды. Аны турналача ариу жашлары, Ата журт ючюн жашауларын бергендиле. Баренцево тенгизден башлап Къара тенгизге дери ала къарындаш къабырлада басдырылгъандыла. Акъ-Сууда Бачиланы къарындашланы атын жюрютген орам барды. Аланы жарыкъ сыфатлары халкъны эсинде ёмюрлеге сакъланып, атлары тёлюден-тёлюге айтылып турлукъдула.