Не узакъ элге да жетген радио

Халкъла аралы байрам кюнлени арасында саулай дуниягъа магъаналы болгъан бир ненчасы барды. Саулай деп айтханым, бизге – Къабарты-Малкъаргъа да. Кёп болмай (13 февральда) аладан бири белгиленнгенди – Радиону кюню.

Энди былай алып къарагъанда, шёндюгю дунияда связь, билдириу, асламлы информация средствола эмда технологияла бек айныгъан кезиуде радио аз-маз унутула баргъаннга окъуна ушайды. Эсигизде эсе алгъын, Союзну заманларында хар кимде да юйде радиоточка болуучу эди. Сау кюнню андан бериуле, жырла, хапарла, жангылыкъла эшитилип тургъандыла. Телевизорла артда, иги да кеч чыкъгъан эдиле, кеслери да алай кёп адамда болмагъандыла. Радио уа хар юйде да ишлегенди. Башха информациялы технологияланы арасында бюгюнлюкде аны ауазы артыкъ уллу эшитилмегенликге, ол жыллада уа не узакъ элде да даражасы къайда уллу болгъанды.

Бу материалда бизни республикада радиону биринчи атламларыны юсюнден билдирирге сюебиз. Аны хапарын башлардан алгъа уа ол кеси къачан чыкъгъанын, аны ким жарашдыргъанын да айтайыкъ.

«Радио» деген сёзню эм биринчи болуп физик Уильям Крукс хайырланып башлагъанды. Ол 1873 жылда болгъан шартды. Бу адам электромагнит толкъунланы жибериу эм алыу жаны бла сынам ишле бардырмагъанлыкъгъа, кесини статьясында «радио» эмда талай башха энчи сёзлени хайырланнганды. Электромагнит толкъунланы алыу эм жибериу амалны уа немисли алим Генрих Герц къурагъанды. Алай ол жарашдыргъан аппарат аланы жаланда 8-10 метрге жибере эдиле. Аны ючюн ол кенг хайырланыргъа жарагъан зат болмагъанды.

Болсада бу экеуленни тинтиу ишлери, сора Дж. Максвеллны ары дери туура этилген оюмлары радиону мурдорун салгъандыла дерге боллукъду. Быллай связьны биринчи къурагъаннга кёпле саналадыла: бир ненча къыралда тарыхда талай адам сагъынылады. Россейде ол Александр Поповду, АБШ-да уа – Дэвид Хьюз, Томас Эдисон эм Никола Тесла, Германияда Генрих Герц, Францияда уа Эдуард Бранли. Бразилияда, Великобританияда, Индияда окъуна бардыла бу жаны бла кеслерини биринчилери. Болсада, жерни кюнбатыш жанында ол даражаны италиялы инженер Гульельмо Маркониге бергендиле, СССР-де эмда анга кирген республикалада (шёндю уа къыраллада) радиону къурагъаннга Александр Попов саналады. Орус физико-химия жамауатны 1895 жылда 25 апрельде Петербургда ётген кенгешинде жыйылгъанлагъа ол, протоколда жазылгъаныча, «хауада электрокючню терк-терк чайкъалгъанын билдирген приборну» кёргюзтгенди. Жангы орузлама бла ол кюн 7 майгъа тюшеди, СССР-де аны Радиону  кюнюне санап башлагъандыла. Попов а 1899 жылда Петербургну бла Кронштадтны арасында (64 километр) радиосвязь къурагъанды.

Биринчи заманлада радио жаланда аскер связьча хайырланылгъанды. Совет Союз къуралгъаны бла уа ол адамлагъа да жетгенди. Биринчи станция 1919 жылда Тёбен Новгородда ишлеп башлагъанды, 1922 жылда уа Москвада жашагъанла Уллу театрны концертин, 19-чу ёмюрню романсларын эшитгендиле. Эки жыл озуп биринчи радиогазета ачылгъанды, аны бла радио кенг атламла бла терк жайылып башлагъанды.

Къабарты-Малкъарда уа биринчи станция 1927 жылда Нальчикде ишлеп тебирегенди. Ол жыл «Советский юг» бла «Къарахалкъ» газетле 8 майда чыкъгъан номерлеринде былай жазгъан эдиле: «1-чи майда – уруннганланы кюнюнде областьны жамауаты жангы хорламны белгилегенди – бу кюн радиофикация къууанч эмда ёхтемлик учунуу сезимле бергенди. Тауланы, ёзенлени да озуп, Нальчик аулла эмда элле бла сёлешеди. Ингирде уа, кечени жамычысы жерни жапханда: «Алло! Нальчикде 1 майда ачылгъан Карашаев атлы станция сёлешеди» деген ачыкъ тауушла хауаны кесгендиле; станция орус, къабарты эм малкъар тилледе сёлешип башлагъанды…».

«Бизде таулада радио чыкъгъанды. Огъары Малкъарда мектепде 24 октябрьден бери радио ишлейди. Хар ингир сайын ары эр кишиле, тиширыула, сабийле да жыйылып анга тынгылайдыла. Хар адам да Совет властьха ыразылыгъын билдиреди: ол таулада жашагъан халкъгъа жарсыгъанына тюшюннгендиле. Энди макъамлагъа неда докладлагъа тынгыларча Нальчикге барып айланыргъа керекмейди. Октябрьни 10 жыллыгъына бизде энди радио да барды».

Къыйын болумлада магъаналы, тюз информация бла жалчытхан асламысында радиоду. Уллу Ата журт урушну кезиуюнде да ол ишин тыймагъанды. Къабарты-Малкъарны радиосу Закавказский фронтну связь бла жалчытханды, адамлагъа уа аскерлерибизни жетишимлерини юсюнден айтып тургъанды. Радиокомитетни башчысы КъМАССР-ни къоруулау Комитетине 1941 жылда 5 октябрьде былай жазгъан эди: «Республиканы жеринде немисли-фашист душманла бла сермешле баргъан кезиуде къабарты, орус эм малкъар тилледе радиобериулени тохтаусуз жибериу адамлагъа кеслери тиллеринде Совет Информбюрону билдириулерин, «Правда» газетни материалларын жетдириуде бек магъаналыды…».

Бюгюнлюкде да, интернет, социал сетьле айныгъанларына да къарамай, радио керек болгъанлай турады. Къабарты-Малкъарны радиосу миллет тиллени сакълаугъа эмда айнытыугъа себеплик этеди, республиканы жашаууну юсюнден хапарлайды. Ол интернет болмагъан не узакъ жерлеге да жетеди, юйретеди, билдиреди, кёллендиреди эмда адамланы бирикдиреди.