Жашау дерсле

Ахыры. Аллы 16 февральда басмаланнганды.

Бир ауукъ заман озгъандан сора, Саидге жашчыкъ тууады. Тышындан, къара намысха бойсуна, кёргюзтмесе да, жаш атаны ичи къууанчдан толу эди. Алай ана жюрекни бузларын биринчи туудугъуну огъурлу къычырыгъы да эриталмады.

Кюнлени биринде ол сабийни дарманларына юч жюз сом керек болады. Саидни капексиз кезиую эди ол. Асыры адыргысындан, жюреги тарала, анасындан борч излейди. Хоу бир да, ичинде отла къайнагъан ана, баласыны жарсыуун эсине ала да турмай: «Жокъду», - деп, къурулай ызына айландырды жашын. Бир сагъышлансанг, ол аны туудукъчугъуду, тёлюлени бирге байлагъан жарыкълыкъ, алай бу юйюрдеги халгъа кёре уа, ол туудукъ эки дунияны бирден айыргъан чыгъаналы жип болгъанды.

Жашау а кеси ызы бла барады. Энди ташжюрек ананы жанындан сюйген гитче жашы да юйдегили болду. Жангы келин юйге бир насып юлюш болуп келмей, жарыкълыкъны хорлагъан, къарангы ауанача келди. Къылыгъы, ызы бир да болмагъанча осал. Адам улуну къатында ёсмегенча, намысдан, сыйдан аз да ангылауу болмагъан. Алай къайын анасы, хыйныдан тойгъан жилянча, келинчигини юсюне ёлгенлей, не кемчилигин да жетишимге бура, жамауат ичинде башын тик тутуп айланады.

Той кюнде къонакъла уллу авариягъа тюшюп, кёпле ачыдыла. Келгенле ол огъурсуз белги болгъанын букъдурмай айтдыла. Жаланда къайын ана, киши сёзюне тынгыларгъа кюсемеди. Тойларында ачыгъанла да артыкъ ышнырын бузмадыла. Билсе эди ол ырысла бир ауукъ замандан анга не кюнле кёргюзтюрюклерин...

Жангы келинни жюрегиндеги харамлыгъы тышына чыгъар ючюн жолла излей, юйюрде хар кимни да бир бирлери бла тюйюшдюре, алайсыз да къарыусуз юйюр байламлыкъны ахырда юздю. Алай жашындан сора дуниясында кишини кёрмеген ана анга да кёз жумду.

Жангы юйюрге биринчи сабий туугъанда, кёк экиге бёлюннгенча, жер жангыдан жаратылгъанча, патчахлагъа тийишли уллу къурманлыкъ этди аны ыннасы. Ол кезиуде уа, баласына дарманла алыр ючюн адыргы этген Саид, чириген жонгурчхача, бир жанына атылып, ызындан сурар, сёлешир да адамы болмай къалды. Аны балаларына къурманлыкъла этген угъай, ауур кезиуюнде бир дарман бла болушлукъ да этилмеди.

Алай бла ташжюрек ана туудукъларын игилеге бла аманлагъа юлеше башлады. Саид, бир затха да къарамай, анасына жууушургъа кюрешсе да, ол а, жашыны юйюрюне болгъан огъурсузлугъун бир да жашырмай эди.

Къадар дегенинг кезиу бла келе болур кимге да. Гитче жашындан сора дунияда кёзю кишини кёрмеген, жюреги сангырау ананы жашау кеси сынап башлады. Жанындан сюйген гитче баласы анасыны саулай мюлкюн къолгъа этер умутда,  юйюню къагъытларын жашырын алып, юйню къайыныны атына кёчюрдю. Алай бла,  къысха заманны ичинде аналарын «акъылдан шашханын» тохташдыра, ахыр умутла ёчюлюучю телилени юйюне ашырыр мурат этдиле. Юйюрде бирлик, келишим болмаса, абадан къарындашланы сёзлеринеми тынгыларыкъ эди? Аланы араларын узакълашдыргъан да ол ана кеси болгъанды.

Кичи жаш, юйню кеси атына тюшюргенинден сора, сау мюлкню иесине кесин санап, къатына кишини жууушдурмай тохтады. Энди билген амаллары бла аналарыны атын телиге чыгъарыр ючюн кюрешедиле. Саид, узакъдан болса да, бу болумгъа бек жарсыйды. Алай, не юйге неда анасына къаршы жууукълашыр онгу уа болмайды. Хыйла бла болса да, бир кюн анасына тюбеп, бола тургъан ишлени ангылатып, тёгерегиндеги турумгъа кёзлерин ачды. Анасы билген амалы бла кюрешип, гитче жашына ол кюн да кир къондурмады, ийнанмады аны харамлыгъына.

Жюреги жана, юйюн, мюлкюн да тас этгенин ангылагъан ана, бир ауукъ заманны ол сюймеген жашына келирге тюшеди. Башха уа не амалы бар эди? Ахшы умутлары бир кюнню ичинде жоюлсала. Алай хар заманда да анасыны жылыуун кюсеген Саид да, ол сыйын итге тенг кёрмеген келини да юйлерини эшиклерин, жюреклерин да ачып, бек багъалы кёрюп тутдула. Ярабий, ол кезиуде ол таш жюрекли ана кюзню сууукъ эрттенлигинде тюнене къуралгъан жангы юйюрню тышына къыстап, аркъаларындан эшикни горфулдатханын эсгере болурму? Ол къадар сый кёргенинде, ананы жюрегине къаллай сезимле келе болурла?

Бир керечик окъуна ананы кёлюне эскиден болгъан, озгъан ишле келип мудах этмез ючюн, келинчик да, Саид да билген амалларын аямагъандыла.

Ол кезиуню ичинде Саид гитче къарындашы бийлеген анасыны юйюн да, мюлкюн да зор бла къайтартханды. Аланы жангыдан анасыны атына жаздыргъанды.

Къалай сейирди тюзлюкню хорлагъаны, болгъаны да. Аллах тюз жолдан тайдыргъанны хазна биреу къайтышдыралсын. Ол ана бла Саидни юйюрюню бирлешген насыбы кёпге бармагъанды. Биягъы ана, Саидни телефон бла сёлешгенлерине жууап бермей, юйюрю бла аналарын жокълай келселе да, эшикни ачмай тохтайды. Аны ангылагъан гитче жашы, уу жилян кибик, биягъы анасыны акъылын бийлеп башлайды. Къалай-алай этген эсе да, алгъынча, ана жюрекни бийлеп, ол мюлкню кесине саугъагъа бердиртеди. Анга кёре къагъытланы, шагъатланы да жарашдырады. Гитче келин, кёп да сагъышланмай, кесини юйюрюн, къаршы жууукъларын да ары кёчюреди. Кеси юйюне кеси эркин бола билмеген ташжюрек ана къадарындан аламат дерс алгъанды. Узалып, эркин юйюне кирир онгу окъуна болмай къалады. Аллай артыкълыкъгъа тёзалмай, бир ауукъ замандан а ол юйге, арбазгъа да жюрюуню тыйып окъуна къояды. Гитче келин биягъы къайын анасын телиге чыгъарыр ючюн, ашатмагъан, ичирмеген дарманы къалмай, кюрешеди.

Бир ананы жюреги ичинден чыкъгъан эки сабийин башха-башха къалай кёрала болур? Ол къаллай аналыкъды? Энди къайсы юйюрде да гитчени бегирек ийнакълап ёсдюргенлери белгилиди. Алай, биринчи балача, ананы жюрегин бир башха сабийи ангылаяла болмаз. Саид аны биринчи баласы эди. Ол аны бырнак этерча къаллай сылтаулары болгъан болур? Бу сорууланы жууабын, баям, билаллыкъ болмазбыз энди. Саулай жашауун сомну кютюп, аны сюрюп ётдюрген ана ахыр жолуна ёз арбазындан кетерге сюйген эди. Къуруда аны айта эди. Алай ол мураты аны толмай, жарты жолда къалды. Некми? Гитче жашы ата ожагъына энди къайынларын жыйгъанды.

Бу хапар бир ананы жюрегинде тюзсюзлюкню ачыууну шартыды. Таш жюрекли ана ол бырнак этилген Саидни арбазындан атланды ахыр жолуна. Дууасына тыш адамча келип кетген гитче жаш, аны ахырат басхычына окъуна узалмады, кесин ауур кётюрюуден аяп. Саид, анасыны ашын тынгылы этгенинден сора, сын ташын да кеси ишлетип, къоллары бла орнатды. Ол кезиуде аны жюрегинде къаллай сезимле къайнай болур эдиле? Сорууламы? Дауламы? Огъесе, кечмеклик, ыразылыкъ бериу, анасыны жери нюрлю болурун излеу бла тилеу. Дууасын кем этмей окъуу...

Ата юйюню къаты бла энди Саид бир тыш адамча озады. Ичи кюе, ол арбазда сынагъан учузлукъну эсгере, башын буруп къарарыгъы окъуна келмейди. Алай аны да, юй бийчесини да таза ниетлери жашауларында онгдура, насыплы юйюр, ариу, жетишимли балала ёсдюрюрге себеплик этгенди. Бюгюн Саид сабийлигини ачылыгъын аз-аздан унута, кече жашайды.