Бусагъатда асламлы информация органла къалай айныргъа керекдиле

Асламлы информация органланы баш борчланы жамауатха керти жангылыкъланы заманында жетдириудю. Аны магъанасы бусагъатда, Интернет амалланы юсю бла кёп жалгъан айтылгъан чакъда, бютюнда ёседи. Аны бла байламлы Россейни журналистлерини союзу къыралны регионларында газетледе, радионда бла телевиденияда ишлегенле бла тюбешиуле къурайды, белгили журналистле алагъа кеслерини сынамларыны юсюнден айтадыла, жангычылыкъла бла шагъырейленедиле. Нальчикде аллай тюбешиуде асламлы информация органланы айнытыуну юсюнден оюмларын союзну секретары Юлия Загитова, союзну халкъла аралы бёлюмюню башчысы Тимур Шафир, «Журналистика эм медиарынок» журналны баш редактору Владимир Касютин, филология илмуланы кандидаты медиатехнолог Роман Серебряный билдиргендиле.

Жыйылгъанланы алгъышлай, союзну башчысы Владимир Соловьев форум Нальчикге жетгенине къууаннганын, ариу шахарыгъызда бир 20 жылны болмагъанын белгилегенди. «Бу заманны ичинде Нальчик къалай айбатланнганына къууаннганма. Союзну халкъла аралы байламлыкълары кючлюдюле, сёз ючюн, алгъаракълада Къытайда болгъанбыз, Беларусьха, башха жерлеге да баргъанбыз. Муратыбыз къайсы медиада да ишлеген журналистлени билимлерин, сынамларын кючлергеди, ала, мен оюм этгенден, врачла, башха специалистлеча, ишлеринде дайым ёсгенлей, юйреннгенлей турургъа тийишлидиле. Бюгюннгю спикерле газет окъуугъа сейир кёрюнюрча материалланы къалай жыйышдырыргъа кереклисини, бериуню къурауну энчиликлерини, шёндюгюлю цифра амалланы юслеринден айтырыкъдыла», - дегенди ол.

«Инфорум» Тимур Шафирни «Шёндюгюлю болумлада терроризмге бла экстремизмге къажау профилактиканы бардырыуда асламлы информация органланы жери» деген лекциясындан башланнганды. Ол былайда юлгюге врачланы «хата жетдирме» деген жорукъларын келтиргенди. Тимур Владимирович чертгенича, толу болмагъан неда жалгъан информация, автор биреуге заран тюшюрюрге излемесе, жангылса да, уллу хатагъа келтирирге боллукъду. Анга шагъатлыкъгъа ол жетмишинчи жыллада Шимал Кавказны регионларында болгъан бир ишни келтиргенди. Алай бла жаш адамны ёлтюрген эр кишиге сюд тюрмеде олтурургъа жангызда эки жыл буюргъанды, аладан бирини болжалы следствие баргъан кезиуде бошалып, ол бир жылдан эркинликге чыкъгъанды, жетишимли, жамауатда намысы жюрюген инсан да болгъанды. Ёлгенни гитче къарындашы, абадан къарындашы аны эсинде огъурлу, тынч халли, кеси аллына турургъа сюйюучю адамча къалып, аны жашауун юзгеннге кёп жылланы дерт тутханды. Ол ишине берилгенди, аты айтылгъан журналист да болгъанды. Алай битеу заманын мурдарны терслигине тюбетиуге жоралай, перестройкадан сора аны юсюнден улутхачы, уллу къуллукъда огъурсуз, къара ниетли адам турады деп, уллу статья жазгъанды. Сёзсюз, ол башда сагъынылгъан эр кишиге да жетгенди, аны окъугъанлай, ол, жюреги тутуп, ёлюп къалгъанды.

Хорладымы былайда тюзлюк?.. Теренирек къарасакъ, не хазна. Артда ачыкъ болгъаныча, журналистни тамата къарындашы талай тиширыуну ызларындан болуп ёлтюргенди, биреуню жанын ала, зауукълукъ сынагъанды. Статьяда терсленнген къуллукъчу уа, ол ахыр кере тиширыуну ёлтюре тургъанында тыйгъанды, алай бла зулмучу аны къолундан жанын бергенди. Сюд ол жамауатны бек уллу палахдан сакълагъанын ангылап, анга тюрмеде аллай аз заманны аны ючюн буюргъан эди. Бу болумдан сора кичи къарындаш журналист ишин къойгъанды, кёчгенди, андан сора не бла кюрешгени белгисизди. 

Шафир айтханыча, бу жашау хал барыбызны да хар сёзюбюз, атламыбыз къаллай эсеплеге келтирирге боллугъуну юсюнден сагъыш этерге юйретеди. Былайда аслам тюбеген статья атланы да сагъыныргъа боллукъду, сёз ючюн, автор бир тюрлю миллетни неда динни келечилери быллай бир аманлыкъ ишле этдиле десе, саулай да халкъгъа ауана атады, жамауатда аланы юслеринден осал оюм тохташырына себеплик этеди. Алай бла адамланы араларында къаугъа, бир бирни кёрюп болмауну къозгъамаз, алай бла законнга бузукълукъ этмез ючюн, сёзлени тюз сайларгъа, хар келген билдириуню керти неда жалгъан болгъанына тинтирге керекди, дегенди.

Владимир Касютин а энчи эс газетлени тюз жарашдырыугъа, ала окъуучугъа ариу кёрюнюрча мадарланы тинтиуге бёлгенди. Ол белгилегенича, бусагъатда басма информация органланы айныуларына тыйгъычлыкъ этген талай чек барды, аланы араларында биринчи жерде уа газетлени окъуучугъа жетдириу турады, кёп редакцияла аны ючюн кеслери мадар этедиле. Экинчиден, адамла окъургъа къысха материалланы сайлайдыла, журналистле уа уллу, тынгылы статьяла жазаргъа юйреннгендиле. Аланы ишлерин эсеплеген норматив-право актла да асламдыла, ол да кесини ауурлулугъун салады. Кадрла жетишмегенлери уа, Владимир Леонидович чертгеннге кёре, иш хакъланы азлыкълары, аланы кеслерини да тийишли билимлери болмагъаны бла байламлыды.  

Иги жанлары да бардыла: къыралны жанындан асламлы информация органлагъа болушлукъ этиледи, Президент грантланы, Интернетни айнытыу инстиутутдан грантланы алгъан редакцияланы саны ёседи, алагъа ишлерин социал сетьледе бардырыргъа эркинлик бериледи, алай бла окъуучуларыны саны да кёбейеди, кёп изданияла корреспондентлерине юйлеринден жазаргъа, жалгъан интеллектни хайырланыргъа да къоядыла.

Республиканы ара эм муниципалитетлени газетлерин тинте, Касютин аслам магъана аланы биринчи бетлери къалай жасалгъанларын, суратларын, шрифтлерин, вёрсткаларын, башха ышанларын сюзюуге бёлгенди эмда окъуучугъа сейир болурча QR-кодланы салыргъа, аудио эм видео материаллагъа ссылкала къошаргъа эсгертиу этгенди. Ол айтханыча, къайсы регионда да адамла туугъан жерлерини тарыхларыны юсюнден сюйюп окъуйдула, аны ючюн архивле бла ишлерге керекди: «Хар материалда да эм сейир, инсанны сейирин къозгъарча, эсинде къалырча шартланы башха салыргъа тийишлиди. Социал сетьлени хорлар ючюн, алада болмагъан амалланы хайырланыргъа жарарыкъды, юлгюге адамланы юслеринден тынгылы очерклени жазып, суратларын да салыргъа, неда жамауатны жарсытхан жарсыуланы чыгъарып, туура этерге. 

Роман Серебряный «Журналистикада жалгъан интеллект» лекциясында редакцияны харкюнлюк ишинде нейросетьлени хайырланыу бла шагъырейлендиргенди. «Арт кезиуде жалгъан интеллект (ИИ) аслам жерни ала барады, аны хайыры бла суратла ишленедиле, текстле жазыладыла. Аланы кёп тюрлюсю барды, бирде кеслеринде ишленнген суратланы артда башха жерледе хайырланыргъа къоймайдыла неда хакъ излейдиле, башхаларында быллай кемчиликле болмасала да, башха энчиликле чыгъадыла. Бирде адам неда компьютер жазгъанын айыргъан къыйын да болады», - дегенди спикер.

Алай, Роман Серебряный белгилегенича, ИИ медиа майданны иги кесегин алса да, журналистни ишине къоркъуу салмайды, ол угъай, анга болушургъа да боллукъду. Бусагъатдагъы дунияда жангы амалланы хайырлана билирге, ала бла жашауну, ишни да женгиллендирирге керекди, деп къошханды ол.

Юлия Загитова уа докладын жаш адамланы бла ишлеуге, жангы тёлюлени энчиликлерин тинтиуге жоралагъанды. Ол айтханыча, 1997 жылдан сора туугъанла смартфонла, Интернет бла хайырлана ёсгендиле, техника жаны бла абаданыракъ тёлюледен кючлюдюле. Алагъа зумерле деп аталгъанды. Гитчеликден цифра амалланы таный, биле, ала бла жумушларын терк тамамлай, кёп затха кёз къарамлары, кеслерине, жамауатха, иш бла жалчытханлагъа да салгъан излемлери башхадыла. Ала, бирси тёлюлеге ушамай, жыл саннга уллу магъана бермейдиле, бек башы-тёгерекде дунияны къалай ангылагъанларыды.

- Зумерлени ахча бла кёп ишлерге кёллендираллыкъ тюйюлсе, мюлк-харакетге уллу магъана бермейдиле. Алай ётюрюкге, жашырын абери этиуге уа тёзмейдиле. Кеслерини чеклерине сакъдыла. Миллениаллагъа (алагъа дери ёсген тёлю) ушамай, ала тынгылауну ийип, башчылары айтханнга сыйына, мардадан кёпню ишлерик тюйюлдюле, башхаладан айырмалы болабыз деп, планны да оздурмазла. Жаратмагъан затлары болса, сёз да айтмай, кетип къаллыкъдыла, - дегенди ол.

Загитованы кадрла агентствосуну эсеплерине кёре, бюгюнлюкде иш бла жалтчытхан кёп жерле кадрла жетишмегенлери ючюн къыйналадыла: иш кёллю, жууаплы адамланы саны азая барады, жаш тёлю уа кесини излемлерин алгъа салады. «Бир-бирде кечеге дери ишлерге тюшерикди», «Организацияны башчысы къычырыргъа, ачы сёз да айтыргъа боллукъду, алай бир кесекден ол къылыгъына юйренириксиз», «Эрттенликде тогъуздан ишлеп башлайбыз, алай андан эрттерек келсегиз, игиди» дегенча сёзлени эшитгенлей, ала артха бурулурукъдула. Алай бир кесек замандан жаш адамладан башха кадрла боллукъ тюйюлдюле, аны ючюн ала бла жарашып ишлерге юйренирге керекди.

Бусагъатдагъы выпускникле бийик эм заманында берилген иш хакъны, абаданла сюйген грамоталаны, ишде ёсюуню орунуна ишчи кюн болжалы алагъа тап болгъан, насийхатчылыкъ айныгъан, адамланы араларында жумушакълыкъ, ырахатлыкъ сакъланнган, качестволу техника, солургъа отоуу бла жалчытылыннган жерни сайларыкъдыла. «Зумерле аманла неда игиле тюйюлдюле, ала башхадыла, тин-ниет байлыкълары, неге итиннгенлери бизникилеге ушамайдыла. Ала фахмулудула, ачыкъдыла, шуёхлукъгъа хазырдыла, жангызда башда сагъынылгъан энчиликлерин унутмазгъа керекди», - дегенди Загитова.