Миллетни тарыхы, адет-тёреси, къадары да ана тил бла байламлыдыла

Бюгюнлюкде ана тилни билиу, анда шатык сёлешиу энчи хунерге саналгъан кюнлеге жетгенбиз, жарсыугъа. Малкъар халкъны Орта Азиягъа бла Къазахстаннга кёчюргенлеринде, аны юсюнде туугъан къоркъуу арталлыда унутулгъан эди. Насыпха, жашау кёргюзтгеннге кёре ол къоркъуу бош эди – терк окъуна тыш халкъланы тиллерин да билген таматаларыбыз ана тилибизни басынчакълатмагъандыла, жакълагъанлай тургъандыла.

Тёппеланы Алимни бир айтханы эсимде къалгъанды: «Биз, школчу сабийле, ана тилибизде къысха оюнчукъла салгъанбыз, мудах къартларыбызны кёллерин алыр ючюн. Жырлагъан да этгенбиз. Ол затлагъа къыргъызча да уста эдик. Бери кёчерден бир-эки жыл алгъа Фрунзеге барабыз Жанатайланы Исмайыл, Локияланы Къайсын, сора мен. Анда Рахайладан Исмайыл деп барды, деген эдиле да, анга тюберге эди умутубуз. Ол а – Къыргъызстанны Маданият министерствосунда бир бёлюмню таматасы. Аны табабыз да, айтабыз радио бла жырларгъа сюйгенибизни. Ол сёлешип, биз анда радиода ана тилде, къыргъызча да жырлагъан эдик. Тургъан элибизде аны эшитип, андан сора бизге ыразылыкъларын айтып бошаялмай эдиле». Ма алай сыйлы болгъанды сахнадан, радиодан ана тилде айтылгъан сёз, жыр да.

Тёппе улу ана тилибизде басма сёзню сыйлылыгъын дагъыда былай эсгертгенди: «1955 жылны кюз артымы, 1956 жылны жаз башымы, тюзюн айталлыкъ тюйюлме, бизни Кегетиге Акъ-Сайдан келип окъуучу ариу Марзият бир жол малкъарча зарфха урулгъан къагъытла алып келди. Битеу таулула жыйылдыкъ, Марзият окъуй эди бизге аланы.

Оюлмазлыкъ къала 
                               дунияда
Тюзлюкдю, кючлю жокъ 
                                    андан.
Тюзлюк ажашмаз туманда,
Ол ёлмез, кетип къаядан…

– Да была Кязим хажини назмуларыдыла да! – деп къууанды Хажиосман.

Марзият, ол заманда 9-чу классны окъуучусу, бизни элибизге «Жашауубузну байрагъы» деген китапны корректурасын келтирген эди. Аны Фрунзеде жашагъан ата къарындашы Акъ-Сайгъа, сюйюнчюлюк къадарында «Жашауубузну байрагъы» китапдан зарфха урулгъан къагъытланы ийгенди.

Хур къызгъа ушай эди ол кече Марзият – адамлагъа женгиллик келтирген мёлекге! Ортада ёре шинтикге олтуруп, акъ шинли бетине нюр чабып, жунчугъандан ёнгю бёлюне, окъуй эди. Келгенле: акъсакъалла ундурукълада, тиширыула – кими босагъада чёгюп, кими къолларын ёшюнлерине чалдиш салып, хаух аллында сюелип, биз а – жангы сакъалмыйыкъ ура башлагъан жашла, кимибиз эшик артында тохтап, кимибиз тобукъларыбызгъа чёгюп, тынгылай эдик. Юйде хал алай эди – ёле тургъан уллу адам къайтышып башлагъанча неда уллу тюнгюлюулюк кетип, жарлы халкъгъа умутла жарыгъы тийгенча!»

Кёпле, аны эс этипми, этмейми, ана тилни даражасын сакълайдыла. Жазыучула бла устазла уа, ауругъан жерден къол кетмез деп, дайым эсгертгенлей турадыла.  Ол заманлада, бюгюн да аны узакъ жерледе хайырыны юсюнден сагъынмай къоймайдыла.  

Къулийланы Борис «Сараякъ къазла» деген повестинде ала кёчгюнчюлюкде тюшген жерлеринде экинчи кюн халны билирге ыннасы бла чыкъгъанын былай айтады:

«Арлакъдан сабий къычырыкъ эшитилип, уллу кишиле къычыргъанны аякълары бла тюйгенлерин кёрюп, Жалдуз арагъа кесин атхан эди.

– Тюймегиз быллай бир, урмагъыз, муну бауурун бузасыз, итден туугъанла! – деп, ауузундан да къанчыгъы бара, хуржунчугъундан сабий тишлерича чыммакъ-акъ ариуланнган пиринч балчыкъгъа тёгюле, туудугъу тенгли къысыкъкёз жашчыкъны кишилени аякъ тюплеринден суууруп алгъан эди. Сейир этип тохтагъан кишиледен бири:

– Ий бой, мынауу эмне дейд?! – деди, сейир этип.

– Муну быллай бир тюймегиз дейме, жаныгъыздамы аурумайды, биреуню сабийин былай этип иерге, асыдан туугъанла! – деп жууаплагъан эди Жалдуз.

Сёзюн айтып да бошагъынчы, быланы тиллерин ангылагъанына, ол сюелгенле да кеси айтханын ангылагъанларына сейир этип, алагъа къарап тохтагъан эди…»

Ол къыйын кюнлерибизде бизге таянчакъ болгъан ана тилни бюгюн сыйы ёчюле баргъанын сокъур кёреди, сангырау да эшитеди. Ол шарайыбыбызны юсюнде хар кимни кесини сылтауу болгъаны да туурады. Иги таныгъан адамым алай сёлешеди телефон бла: «Кёлюнге тиер артда, эшитсенг, деп сёлешеме. Къызчыкъны школда битеу белгилери игидиле, жаланда ана тилден къарыусузду ансы. «Ючден» ёрге салмайды устаз, не бек кюрешсе да, мен да болушама. Алай анга да дау айталмайма. Атам-анам да сёлешмейдиле мени бла тауча. Кесим да, ангылагъан этгенликге, аз сёлешеме. Сора сабийден не излейим? Къагъыт жазып, бу дерсден эркин этеригин тилерик эдим». «Этме алай, – дейме, – устаз бла сёлеширбиз». Сора тилейме устаздан: «Жумушагъыракъ бол, – дейме. – Жаланда эшитип турлукъ эсе да, жюрюрге керекди сабий малкъар тилден дерслеге».  Терс болгъанымы билеме, дерсин билген сабий бла билмеген тенг тюйюлдю. Алай устаз, сау болсун, мени ангылагъан эди. Сабий, артыкъ жетишимли тюйюл эсе да, тауча сёлешип башлагъанды.

Школлада алай бола тургъанында бек уллу терслик, гюнях да, баям, бизде, таматаладады. Арабызда бир-бирле, тиллери да иги айланмай, уста айланып да, туудукъларына орус тилде сёлешедиле. Сабийле, аладан эшитгенлерин кеслерича оюмлап: «Малкъар тил бизге неге керекди? Аны иги окъугъанлыкъгъа, аны бла университетгеми кираллыкъбыз, аны бла не ишдеми хайырланаллыкъбыз? Бюгюн жашауда суралгъан тиллеге салыргъа керекбиз къарыуубузну», – деп тохтайдыла. Алай бла, ингилиз, француз, къытай тиллени сайлайдыла.

Жаш жазыучуладан окъуна кёбюсю, игими, аманмы, орус тилде жазаргъа сюедиле. «Ана тилде назму жазгъан къыйынды, мен оюмуму айтырча сёзле табылмайдыла, – дейди аладан бири. – Сора, ана тилде жазып, уллу жазыучу болаллыкъ тюйюлсе. Къайсынны айтырыкъсыз да, аны кёчюрюучюле бар эдиле. Аны заманы башха, бизники да башха».

Къалай ангылатхын алагъа, ырысхыдан, не тюрлю хазнадан да сыйлы затла болгъанларын дунияда? Къалай ангылатхын миллетни тарыхы, адет-тёреси, эси, бети, махтауу, къадары, дебери да ана тил бла байламлы болгъанын, ол тозурай тебиресе уа, бу саналгъан энчиликлерибиз барысы да бирден оюллукъларын? Тили болмагъан халкъ миллетлигин тас этгени хакъды.

ЮНЕСКО тас бола баргъан тиллени тизмесине къарачай-малкъар тилни къошханы да уятмайды кёплени. Бизни халкъ этген тилибиз бла журтубуздула. Бирин тас этсек, экинчисини кезиую да жетер. «Башхала аны юсюнден къайгъы этмей эселе, манга уа ол артыкъмы керекди?» – деген терс акъыл бир жанында къалыргъа керекди быллай халкъ магъаналы ишлени юслеринде.