«Келигиз, тамаша табийгъатыбызны багъаларгъа эмда сакъларгъа юйренейик»

 Жазаланы Фатиманы  жашауда болдура келген жетишимлерини, айырма шартларыны, кёз къарамыны юслеринден къысха айтып къойгъан  къыйынды. Аланы  ушагъыбызда толусунлай болмаса да, асламысын ачыкъларгъа умут этип тюбешгенбиз аны бла.

– Фатима, ушагъыбызны  сен ёсген юйюрден башлайыкъ. Сабий жылларынгы не сезим бла эсгересе?

– Мен Яникойда туугъанма, сабийлигим да анда ётгенди. Атам Жазаланы Тахир (жаннетли болсун) намыслы, иш кёллю, огъурлу адам болгъанды. Анам Къартлыкъланы Маржан, жашауун устазлыкъ иш бла байламлы этип, элибизде школда кёп жылланы бет жарыкълы урунады. Тау адет-тёрени, намысны неден да бек багъалайды. Бизни: «Намыс болмагъан жерде насып болмаз. Намыс гитчеге, уллугъа да бирча керекди», – деп юйретгенди. 

Биз юйюрде эки къыз болуп ёсгенбиз. Тамата эгечим Наида бла мен зауукълу сабийликлери болгъан, таулу арбаздан, орамдан, таматаланы акъыл сёзлеринден юлюш алгъан, ана тилни татыуун гитчелей татып ёсген тёлюденбиз. Сабийлигибизни эм зауукълу заманныча эсгериучюбюз. Ол себепден болур, туугъан жерибизге, жууукъгъа-тенгнге, къоншугъа-тийреге, элибизге  сюймеклигибиз кюнден-кюннге ёсе, табийгъатыбыз а ол сезимни кючлей барады. Таулу болгъаныбызгъа, тамаша табийгъатыбызгъа шукур эте жашайбыз. 

– Мен билгенликден, алгъа Башкъортостанны къырал университетин, ызы бла КъМКъУ-ну къарачай-малкъар филология бёлюмюню магистратурасын да бошагъанса, бу эки окъуу юйню арасында билим бериу жаны бла не башхалыкъла бардыла?  

– Эгечим, мен да  Уфада окъугъанбыз. Туугъан жерингден, ата юйюнгден узакъгъа кетген кимге да тынч кёрюне болмаз, алай атабыз, не мадар да этип,  къатыбызда болургъа, не кереклибизни да тапдырыргъа кюрешгенди, кёлюбюзню алыр ючюн да къалмагъанды. Биз да аны сокъурандырмазгъа итиннгенбиз. Аны ахшылыгъындан окъууубуздан бёлюнмей, тынгылы билим алыргъа онг тапханбыз.

Окъутуу жаны бла эки университетни араларын энчилеп белгилеген къыйынды. Нек дегенде Уфада экономика жаны бла бакалавриатда окъугъанма, мында уа филология жаны бла билим алгъанма. Алай эки университетде да билим алыргъа сюйгенле излемлерин толусунлай табаллыкъдыла. 

– Окъугъан жылларынгда Къытайда бир жыл туруп,  билиминги ёсдюргенсе. Ары къалай тюшгенсе, ол сынау санга жарагъанмыды?

– 2014 жылда Уфада окъуу  башланырны аллында устазларыбыз Къытайгъа барыргъа,  тилге юйренирге амал болгъанын  билдиредиле. Ары барыргъа таукел болама, юйде атама бла анама  да айтама, ала угъай демейдиле. Алай бла, биргеме окъугъан эки  къыз бла Пекиннге учабыз.

Къытайда тургъан жылым манга бек кёп зат бергенди: кёз къарамымы тохташыуу, ангыламымы ёсюую жаны бла да. Дагъыда тилге да юйренеме, къыралны кёп ариу жерлеринде да болама.  Ол жашауумда эм ахшы заманым эди,  къадар аллай онг бергенине ёлчемсиз къууанама. 

– Къытай тилни жаратып, бюгюнлюкде да аны окъуйса, андан  дерсле да бересе. Республикада анга къалай къарайдыла? 

– Къытай,  тили да жашауума алай терен  кирирле деп, эсимде да жокъ эди. Алай 2014 жылдан бери ол сезим биргеме барады, бюгюнлюкде устазлыкъ бла да кюрешеме, билгеними башхалагъа  юйретеме. 
Талай жыл мындан алгъа кёплеге ол бек сейир кёрюнсе да, бусагъатда къыралыбызда, республикабызда да къытай тил терк жайылып барады. 

– Республикадан тышында окъугъанла кёбюсюнде анда къалып  ишлерге сюедиле. Сени аллай акъылынг болгъанмыды? 

– Хау. Уфада къалмасам да, башха уллу шахарладан бирине кетип, анда ишлер умутум болгъанды. Къытайгъа къайтыргъа да бек тартылгъанма, алай жазыуум болмаз эди. Бюгюнлюкде уа жашаууму республикамда кёреме. 

– Сен Къабарты-Малкъарны Жаш тёлю правительствосунда табийгъат байлыкъланы эм экологияны министри да болгъанса. Ол къуллукъгъа тохтагъанынгда, энчи  муратларынг да болур эдиле, ала толгъанмыдыла?

– Ол къуллукъда эки жыл тургъанма. Алгъа итиннген, учунуулукълары болгъан  жаш  адамла бла да танышханма, тюрлю-тюрлю иги жумушлагъа да къатышханма. Ол заманда умутларым кёп эдиле, алай бек башы – табийгъатны къоруулаугъа себеплик этерге,  ёсюп келген тёлюге да аны сакъларгъа кереклисин ангылатыргъа эди. Алагъа жетер ючюн, къолумдан келгенни аямагъанма, алай бюгюнлюкде да къатышама ол жумушлагъа.

– Сен башчылыкъ этген «Eco Love Elbrus» биригиуню юсюнден да хапар билирге сюе эдик.

– Ол 2019 жылда къуралгъанды, мен Минги таугъа чыкъгъан жыл. Андан сора табийгъатны къоруулау, аны деберин кётюрюу жаны бла ишни къураргъа эсиме келеди. Терс-Къолда къауум адамны жыйып, акция ётдюреме. Аны бла тохтап къалмай,  ол ишни бюгюн да бардырабыз. 

«Гитчеликден да къудуретни билиу» деген дерсле да ётдюребиз. Eco Love Elbrus огъурлу жумуш болуп, бюгюнлюкде да аны бардырама, кёп акъыллы, этимли эм жетишимли адамла бла танышханма. Таулада тазалыкъ, табийгъатны сыйлау, жаш тёлюню табийгъатха аяулу кёзден къараргъа юйретиу – олду бизни ишибиз!

–  «Россейни альпинисти»  белги да берилгенди санга, анга къалай бла тийишли болгъанса?

– Бу белгини Россейни Альпинизмден федерациясы береди. Анга тийишли болур ючюн, таулагъа ёрлеуге юйрениуню 10-кюнлюк курсларындан ётерге эмда ызы бла уа таугъа инструктор бла бирге ёрлерге керекди. Ол белги альпинист  баш мурдор жорукъланы билгенине эмда таугъа ёрлерге хазыр болгъанына шагъатлыкъ этеди. Мен ёрлеген  биринчи тауум Элбрус болгъанды. 2023 жылда Бызынгыны альплагеринде 10 кюнню тургъанма. Анда бийик эмда къыйын таулагъа ёрлерге юйретгендиле. Ол заманда Бызынгыны чыранларына да баргъанбыз. Ол кюнле эсиме къачан да келедиле. Тауланы бютюн бек сюйген эдим!

– Республикада жашагъанланы бла туристлени табийгъатха кёз къарамларында тюрлениу эслеймисе?

– Арт жыллада, жукъгъан ауруула жайылгъандан сора, кесибизни адамларыбыз табийгъатны тазалыгъына энчи эс бура башлагъанларын эслегенме. Эштада, таулада адам таза хауаны солуп, чыран сууладан ичип, саулугъуна хайыр келтиргени кёплеге баям болгъанды. Алгъын адамларыбыз, заманларын, ахчаларын да къызгъанып, солургъа итинмеген эселе, энди саулукъларына аслам эс бура башлагъанларын кёреме. Ол мени бек къууандырады.

– Жашауунгда тирисе, жигерсе, кёп тюрлю ишле бардыраса, къужур неда  сейир кезиулеринг да болгъан болурла, аладан бирини юсюнден окъуна айтсанг эди.

– Керти окъуна кёп сейир болумлагъа тюберге  тюшгенди. Аладан бири мени дунияда ахшылыкъ болгъанына толусунлай тюшюндюргенди. Сегиз сагъатны Москвадан Пекиннге  учуп, андан а  Шиньян шахаргъа поездде алты сагъат барыргъа керек эдик.

Биз, 19-жыллыкъ къызла, биргебизге аш-суу алмай, юйлерибиз бла байламлыгъыбыз болмай, къолубузда Къытайда эркин жюрюмеген ахчабыз – долларларыбыз – бла тыш къыралгъа тюшдюк. Сора барлыкъ жолубузну къытайлыладан соруп башладыкъ. Аланы хар бири да, бизни  сансыз этмей, болушургъа кюрешдиле. 

Алай бла вокзалгъа келебиз. Ары жетгенибизде,  поездге олтурургъа юч сагъат заманыбыз барды, билетле да къолубуздадыла деп, бираз солуу алыр умут этдик.  Алай  керти  ауарала ол заманда башландыла – бизни атыбыз бла билетле жокъ эдиле.

Алгъа абызырадыкъ, бир кесекден а, эс жыйып, болушлукъ излеп башладыкъ. Башыбызны хайран этген сагъышланы санай турмайым, алай а  къанлы жауум да тюшмесин аллай болумгъа. Бир-эки сагъатны вокзалны ичинде айлана кетип, бир  киши ызыбыздан къарап тургъанын эследик. Ол, кассаны къатына жанлап, анда олтургъан тиширыудан бизни юсюбюзден сорду (биз алайдан узакъ болмай сюеле эдик). Ызы бла хуржунундан ачха чыгъарып, 1500 юаньны санады (ол заманлада аны ёлчеми 15 минг сомгъа жете эди). Сора аны манга тутдурду, кеси да кассаны къатына келип, бизни алдамасынла деген акъылдан болур эди, билетле къолубузгъа тюшгюнчю къарап турду.

Билетлени багъаларындан 60 юань чакълы къалгъан эди. Ол аны алыргъа унамай, ашарыкъ алырсыз деп, къоллары бла ангылатды. Биз а, кёз жашларыбызны тыялмай, аны къучакълап, ыразылыгъыбызны  ангылатыргъа кюрешдик. Асыры  къууаннгандан, аны артда къалай табаргъа боллугъубузну сормадыкъ. Анга бюгюн да жарсыйма.

Баям, ол  бир бай бизнесмен болур эди, деп да келеди эсибизге. Алай, юсюне-башына кёре ол къара ишчиге ушай эди. Ма бюгюнлюкде да ол адамны этген ахшылыгъы, жюрек халаллыгъы эсимден кетмейди, дайым да алгъыш этгенлей турама.

– Жетишимли болур, этген ишинг хошлукъ келтирир ючюн не этерге керекди?

– Жыл саныма кёре, акъыл юйретирге базынмайма, алай  сынауум манга юйретгенни башхалагъа да айтайым. Бек алгъа жаш адамланы билимли болургъа чакъырама. «Билим къаяны тешеди»  дегенлей, ол адамгъа ёлчемсиз эркинлик береди. Андан сора да, ана тилибизни билирге кюрешигиз, ол сизни уллу дуниягъа ачылгъан эшигигизди дерик эдим. Аны кесимден билеме.

Дагъыда бизни адет-тёрелерибиз бек аламатдыла. Алагъа табыннган  жаш тёлю терс жанына бурулмазлыгъына ийнанама. Аланы, дагъыда тарыхыбызны билген, тамаша табийгъатыбызны багъалагъан, тауларыбызны, чыранларыбызны атларын билген сабий  ёхтем болуп ёседи. 

Экинчиден, жетишимли болур ючюн, жаланда хунерлик, фахму азды, иш кёллю да болургъа керекди. Бир ишден да артха турмагъыз: таулу жаш  сабийликден окъуна чалгъыны  тута билсин, къой сояргъа да юйренсин, къызчыкъла уа юй жумушлагъа, тазалыкъгъа сакъ бола, юйюрню чырагъы, ийнагъы болургъа юйренсинле! Ол  ата-бабаларыбыздан келген тюз жолду!