«Устаз сабийни къылыгъына, халына тюшюне билирге тийишлиди»

Балкъыз Жарахматовна Захохова Нальчикни 1-чи номерли интернат-школуна 2013 жылдан бери таматалыкъ этеди. Кёп болмай мектепге тынгылы ремонт да этилгенди, алай бизни ушагъыбыз аны арт жыллада бола тургъан башха тюрлениулени да юсюнденди.

- Интернатда асламысында кёп сабийли, къолайсызыракъ юйюрледен чыкъгъанла тургъанларын ким да биледи. Сиз бери биринчи келгенде, къаллай сезимле сынагъансыз?

- Керти окъуна, бери ишлерге келгенде, мында кёп сабийли эм жашау къолайлары осал болгъан юйюрлени сабийлери окъуй эдиле. Ол заманда аланы саны 180-нге жетгенди. Кече-кюн да мында туруп, солуу кюнледе кете эдиле юйлерине. Мен а элде сабийни Аллахны саугъасына санагъан юйюрле бла ишлеп келип, мындагъыланы кёргенимде, бек апчыгъан эдим. Алгъа быланы юйюрлеринде жашарча этерге керекди деп, алай оюм этгенме.

Артдан-артха уа, юйюрле бла шагъырей бола баргъанымда, аланы жанлары ырахатланнган от жагъа болгъаныбызгъа тюшюннген эдим. Да хау, ашы татыулу, тынгылы, жатхан жери таза, жылы. Хата болллукъду деп къоркъмай, жашау этер онгла бар. Мени дагъыда бир зат сейирсиндиргенди: сабийлени къыйын болумда жашагъан юйюрлерине тансыкъ болуулары. Ыйыкъны ахыры жууукълаша келсе, ашдан тышында берилген кёгетледен, татлы затладан аналарына юлюш этерге кюрешедиле. Ол а ананы бла баланы араларында байламлыкъ уллу болгъанын кёргюзтеди.

- Билим бериу да быллай юйледе башхаракъ болур?

- Алгъын Дикинов атлы арада санларында чекленнген онглары болгъан сабийлени дистанция амал бла окъутхандыла. Ол ишин тохтатханында уа, аллайланы чыгъармачылыкъ хунерлерин айнытыуну «Кюн шахаргъа», окъутуу жанын а 2016 жылда бизге бередиле. Ол а, кесигиз ангылагъандан, арталлыда башха тюрлю билим бериудю. Аны себепли бир жылдан коррекциялы амал бла окъутуу жаны бла билим алама. Андан сора уа, арымай, эрикмей, программаланы жангырта, тенглешдире, айырмалы халгъа жетдире иги кесек кюрешгенбиз. Сабий, юйюнде тургъанлай, компьютерни бла скайпны хайыры бла дерсге чыгъарча этгенбиз.

Устаз, саулукъларында энчиликлери болгъан сабийлеге женгил программа жарашдыргъандан сора да, аны къылыгъына, халына тюшюне билирге тийишлиди. Дагъыда биз аллай окъуучуларыбызны башхаладан кемчиликлери болмагъанына ийнандырып, абадан адамлагъача къарагъанбыз. Психология жаны бла ол бек магъаналыды.

- Аллай сабийлени окъутууда къаллай энчиликле бардыла?

- Бусагъатда окъуучуланы билим берген программаларына уллу эс бурулады. Къыйыныракъ дерсле къошакъ билим бериуню дерслери бла къатыш бардырыладыла. Ол алай къыйыныракъ дерсден сора сабийни мыйысы бир кесек солур ючюн этиледи.

Алгъын аллай амалла болмагъандыла. Бек магъаналы дерсле бир бири ызларындан баргъандыла. Сабий анга эрттенликде таза эси бла тюшюне эди. Жылдан-жылгъа уа бек сейир тюрлениуле бола барадыла. Окъуучуну саулугъу, артыкъда психология жаны бла халы, таплай къалырына энчи магъана бериледи. Узакъдан окъутууну программалары да аланы саулукъларыны энчиликлерине, неден ауругъанларына кёре жарашдырыладыла.

- Узакъдан окъутуу ол билим бериуню экинчи ызыгъызды, ючюнчю тюрлюсю уа неди?

- Аутизмден ауругъан сабийлеге деп 2019 жылда биринчи класс ачабыз. Энди уа аллай 9 классыбыз барды. Бу окъутуу ызла бир бирлеринден арталлыда башхадыла. Бир къауумуна келишген амалла бирсилерине жарамайдыла. Аны себепли алагъа да жангы амалла бла программала жарашдырыргъа борчлубуз. Биз хар нени да кесибиз эталлыкъ суна эдик. Аллай сабийлени да билимибизге, сынауубузгъа таяна окъуталлыкъбыз деп умут этгенбиз. Аны кеси сынамагъан адам ангыларыкъ тюйюлдю. Устазларыбыз, курсланы ётюп, билимлерин айнытып, алай бла келишгендиле сабийлени бу тюрлюлери бла ишлерге. Бир классда 7-8 сабий барды. Андан кёбю болмазгъа керекди. Аланы хар бирини да къылыкълары башхады. Бирле, экранны жандырсала, къоркъгъан этедиле, башхалары уа сакълап турадыла. Бирлерине музыка келишмейди, башхалары уа анга сюйюп юйренедиле.

Алай бла хар сабийге энчи эс бурургъа керекди. Аны себепли бек къыйынды психология жаны бла да тёзюмлю болуп ишлеген. Эрттенликде дерсле бере эсек, тюшден ингирге уа энчи специалистле ишлейдиле хар бири бла – диффектолог, логопед. Алагъа келишген адаптив физкультура, дерсден тышында предметле да боладыла.

- Интернатда хайырланылгъан амалла жетишимли болгъанларын кёпле биле да болмазла?

- Ол жаны бла бек сейир билим бериу учреждениябыз. Россейде быллай кенг онглары болгъан башха интернат жокъ окъунады. Манга, таматагъача, устазлагъа да къыйын болса да ишлеген, хар сабийге энчи амал излерге кюрешебиз. Сёз ючюн, бир школда битеулю программагъа таянып ишлей эселе, бизде бир устаз жыйырмагъа жууукъ программа жазады.

- Устазлагъа да энчи онгла къурала болурла?

- Эки жыл мындан алгъа устазларыбызгъа психолог бла тюбешиуле къурагъан эдик. Ол хайырлы болгъанын эслегенбиз. Не жаны бла десегиз, сёз ючюн, биз, башда айтханымча, жаланда устазлабыз. Сабийге салгъан къыйыныбызны артха алыргъа юйреннгенбиз. Айтханыбызны сабий жууапларында ачыкъларын сакълайбыз. Алай болмаса уа, устаз ишинден тюнгюлюп къалыргъа болады. Психологну ангылатыууна кёре, устазла арадан кёп чекни кетералгъадыла.

- Бусагъатда саулукълары бла байламлы чекленнген онглары болгъанланы саулукълу сабийле бла бирге окъутуу амал кийирилгенди. Устазладан эшите турама саулукълу сабийле дерсде аллай энчи халлы балачыкълагъа эслерин бек бёлгенлерини юсюнден. Бирлери уа бек жан аурутуп, жарсып келедиле юйлерине. Элгеннгенле да бардыла. Сизде бу амал къалай ишлейди?

- Анга инклюзив амал дейдиле, биз аны тюз жаны бла къураргъа кюрешгенбиз. Сёз ючюн, саулукълу сабийле школну башха мекямында окъуйдула. Дерследе бир бирлерин кёрмейдиле, бир бирге чырмамайдыла. Дерследен тышында бардырылгъан ишледе уа биригир онглары барды.

Интернатчыларыбыз, бир юйюрдеча, келишип жашаргъа юйреннгендиле. Саулукълула, саусуз сабийни, бир жанына тюртмей, къолундан тутуп, жууушдурургъа кюрешедиле. Аш ашагъанда, сахна оюнла салгъанда да бирлешипдиле. Ол аланы инсанлыкъ жууаплылыкъгъа да юйретеди. Ала жашауда, кишини тюрт этмей, жан аурута, болуша да билликдиле.

- Кёпле сабийлерини къылыкълары энчи болгъанларын ангыларгъа сюймейдиле. Андан сора да, кеслери жеталмагъан жетишимлени сизден излеймидиле?

- Бек тюз сорууду. Жарсыугъа, саулай алып айтсакъ, 20 проценти сабийлерини керти болумларын билип, аланы аурууларына келишип, бирге багъыу ала айнытадыла. Аллай сабийлени танырчады. Къалгъан 80 проценти уа аутист тюйюлдю, педагогика айныуундан артха къалады, башха диагнозу барды деп къоядыла. Псков шахардан келген методист бу соруугъа былай жууап берген эди: «Хыны этмей, сабийлерини керти болумлары бла шагъырей этерге керекди ата-аналаны. Сёз ючюн, энчи халда ачылгъан быллай школлада алагъа къуруда умут бергенлей турадыла бир ауукъ заманны. Артда уа, жетишимле болдуралмасала, ата-аналаны жанлары биягъы бек къыйналады. Аны себепли сабийни керти болумун билген ана бла ата аны жетишимлерин да эслеяллыкъды, къууаналлыкъды».