Алгъышла, къаргъышла да заманнга кёре къуралгъандыла

Баргъаны.

Таулула бек иги билгендиле, толу жукъу адамны саулугъуну мурдору болгъанын. Аны бла байламлы «Жукъу тилекледен» бир талайы сакъланнганды.

Аланы магъаналары сабийге тынчлыкълы жукъу эмда ариу тюшле кёрюрюн излегендиле. Къартланы хапарларына кёре, жангы туугъан сабийни бешикге салырдан алгъа, биринчиден ары киштикни бёлегендиле. Ол жумушну бардырыргъа эркинлик тукъумда абадан тиширыугъа берилгенди. Аны бла бирге ол,  гитче жаныуарчыкъгъа айланып, тюш бла байламлы быллай сёзлени айтханды:

Сени кибик жукъучу болсун,

Сени жукъунг анга болсун,

Кёзлери сени кибик жютю болсун,

Жашау кюню жетили-жетили болсун, –

деп, сабийни андан сора бёлегендиле.

Биз башында сагъыннган китапда жилянлагъа аталгъан бёлюм беш тилекден къуралгъанды. Аладан бир тилекни былайда юлгюге келтирейик:

Уф жилян, куф жилян,

Тешигинге кир, жилян,

Тешигингден чыкъ, жилян.

Мен санга хата этмейме,

Сен да манга хата этме.

Созулмуч созгъун, жилян.

Созгъур, созгъур, созулгъун,

Уусуз болуп, сызгъыргъын,

Берген ууунгу бу харипден алдыргъын.

Уфу жилян, къуфу жилян,

Къуф жилян.

    Бу тизгинле адам бла сюркелип жюрюген жилянны арасында халла тынч болмагъанларын кёргюзтедиле. Адам жиляннга кёп тюрлю кёзден къарайды: андан къоркъады, жал барады, жалынады, тилейди, къыйынлыкъ жетерге боллугъун эсге алады, къаргъыш этеди.

Былайда айтыргъа кереклиси, мажюсюлюкню заманында къарачай-малкъар тилекледе кёп тюрлю суратлау-ачыкълау мадарланы кёрюрге боллукъду, аланы санында тенглешдириуле, къайтарыула, семиртиуле эмда башхала. Ала бла бирге тауушну ушашлыгъын, эриклеу сёзню хайырланылгъанын да эслерчады (шуууай, куф, Иришги, Хумашки, Хашки). Андан сора, эски сёзле да аслам халда тюбейдиле. Бюгюнлюкде аланы магъаналарын ачыкълагъан алай тынч иш болмаз.

  Тюшлени юсюнден айтылгъан бештизгинде уа жети кере «ж» таууш тюбейди.

Ол къарачай-малкъар тилде «жукъу» деген сёз бла байламлыды.

Жукъла, бала, жукъу санга

Жукъу ананг бла ананг тилейди,

Женгериш деп уммо сютюн иеди.

Жукъу ананг жукъла дейди ийнандан,

Жер иеси келмесин санга къур ормандан.

«Ырысла» деген ангылам дунияны башында кёп халкълада тюбейди. Узакъ ёмюрледен бери бир къауум адамны насыбы тутмай, абыныргъа тюшюп, аны амалтын ала бирер тюрлю къыйынлыкъгъа, жарсыугъа жолугъа келгендиле.

Аллай жарсыулу жашау сынам, халкъны эсинде сакъланып, аз-аздан ол ырысха айланып къалгъанды.

«Алгъышла, нарт таурухла, жомакъла, жырла, элберле» деген китапда Шимал Кавказда жашагъан таулуну жашаууну кёп тюрлю чагъы бла байламлы къыркъ ырыс берилгенди.

   Алай бла мында жазылгъан «ырыслагъа» кёре, миллетни эсинде жангы тууарыкъ инсанына, ол туугъунчусуна дери да, уллу сакълыкъ болгъаны

ачыкъланады, терен сакълыкъгъа чакъырыуну, этилмезге керекли ишледе

кёребиз. Ол да сылтаулары болгъан тиширыула бла байламлыды. Алада былай айтыладыла: «Бууаз къатын къояннга сейир этип къараса, айрыерин сабий табады». Башха тюрлюсюнде уа: «Бууаз къатын ёртеннге

къоркъуп, не сейир этип къараса, сабийни бир жери тамгъа болады».

Сакълыкъ жангы тууарыкъ сабийни атасына да буюрулгъанды. «Къатыныны ауурлугъу болгъан эркиши къабыр къазса, сабийи къыяулу тууады». Алай бла,  анга ёлген адамгъа къабыр къазаргъа жарамагъанды, ол алай этсе, аны сабийи сакъат тууаргъа боллукъ эди.

Сабий туугъандан сора да, абаданла неда этип, аны тынчлыгъын бузмазгъа кюрешгендиле. Аны жукъусу иги, битеулей къоркъуусузлукъда болурча, кёп тюрлю хыйны-халмашха саналгъан ийнаныуланы хайырланнгандыла. Сёз ючюн, аны атасы бла анасы бешигини тёшек тюбюне: «Сабий бешикде элгенмез ючюн, бёрю тиш салып болгъандыла», дейдиле.

Гитчеликден окъуна абаданла сабийге от бла ойнаргъа къоймагъандыла. Бара- барып ол, билмей тургъанлай, бир жерде от тюшюрмез ючюн, халкъны оюму быллай ышанны къурагъанды: «Сабий къолуна кесеу баш алып, тёгерек айланса, анга тюпсий боллукъса дегендиле. Сабийни от бла ойнамазгъа юйретгендиле»

Аны бла бирге ауругъанны саулугъуна себеплик этер ючюн да, кёп тюрлю

хыйны-халмаш ишле бардыргъандыла. Аланы санында: «Кёзю ауругъаннга эшек къан сюртселе, иги болады»; «Кёзюне акъ тюшсе, тиширыу сют бла жуудурадыла» дегендиле.

Кавказны буруннгулу таулуларыны ышанларында ауругъан адамны юйюрюне ачыулу адамны келгени, ауругъанны халын андан да аман этерге боллукъду деп ийнаннгандыла. Аны себепли, ол кюйсюзлюкден сакъланыр ючюн, босагъаны тюбюнде не болса да бир темир затны букъдургъандыла: «Таякъсыннган (ауругъан) адам, юйге аман адам келсе, тюрленнген этеди. Алай болмаз ючюн, босагъа тюбюне темир саладыла».

Жашауда болгъан кёп тюрлю ишлени чурумларын да ангыларгъа кюрешгендиле: «Бичакъны бурну ёрге айланса – мал ёледи», «Бетинг кичисе, жилягъан этесе», «Эки адамны ортасы бла от ётдюрген аманлыкъ жоралайды», «Кечегиде юй тюбюн сыйпаргъа жарамайды», «Гура терекге къонса, къыш къаты болады», «Тауукъ къумда жууунса – кюн бузулады».

Къарачай-малкъар халкъ «онг жаны» бла «сол жанына» да уллу магъана

бергенди. «Онг жаны» бек игиге саналгъанды, «сол жаны» уа, аманнга. Аланы юслеринден быллай ырыслада кёрюрге боллукъду: «Бурнунгу онг жаны кичисе, сюйген адамынг келир, сол жаны кичисе, сюймеген адамынг келир», «Онг къулакъ чууулдаса – иги хапар, сол – аман хапар», «Киштик онг аягъы бла бетин жууса – кюн иги болады».

   Кёлден чыгъармачылыкъны тарыхында тинтиу-излем ишле болдургъандан сора, ырысланы кёбюсю харкюнлюк жашаудан кете барадыла. Алай болгъанлыкъгъа, аланы бир къаууму бюгюн да жюрютюледиле. Бусагъатда «ёлюмсюз ырысладан» бири, чючкюрген адамны сыртындан къагъаргъа кереклисиди: «Ёлген адамны юсюнден айта тургъанлай, адам чючкюрсе, чючкюргенни аркъасындан къагъадыла».

Адетдеча, сыртындан къакъгъандан сора да, аны жанында болгъан адамладан бири: «Ол бери къайтхынчы, сен ары барма» дерге керекди.

Аны бла бирге, таулула ыйыкъны ичинде болгъан кюнлеге да, бирер тюрлю кёзден къарайдыла. Аланы арасында да «насыплылары» бла «насыпсызлары» бардыла. Алайды да, геуюрге кюн насыпсыз кюннге саналады. Бу кюнде адамла узакъ жолгъа атланыргъа, уллу ишни башларгъа ашыкъмагъандыла. «Бурун ыйыкъны кюнлеринде жолгъа чыгъаргъа жарашханы, жарашмагъаны болгъанды. Кёп тукъумла  «геуюрге кюн жолгъа чыкъмагъандыла». Халкъда жюрютюлген белгили ырысланы  энчилери да бардыла. Аланы

халкъны бир тукъумуну келечилери тутадыла. Сёз ючюн, бу китапда былай айтылады: «Биттирланы ырыслары: малны онг жан сюегин кемирирге

жарамайды, тукъум тап анга ушагъаны себепли».

Былайда чертирге кереклиси: къарачай-малкъар фольклорда болгъан

алгъышланы, тилеклени, ырысланы энчиликлерин эсге алып, алагъа тийишлисича илму кёзден къаралгъаны, халкъны узакъ ёмюрлени мындан алгъа жашау халын, дуниягъа кёз къарамын ачыкъларгъа себеплик этеди.