Узакъ ёмюрлюлюкню тасхасы - жюрек халаллыкъ

Бир жол республиканы пенсия фондунда бёлюмню таматасы болуп  ишлеген Аналаны Зухура, редакциягъа сёлешип: «Билемисиз, Нальчикни  герантология  арасында бир таулу тиширыу ауругъанына къарата турады. Анга  жюз жыл болады. Ол кёпню билген, кёпню кёрген адамды, къыйынлыкъ сынар ючюн да къалмагъанды, алай алыкъа да эсли тиширыуду. Барып, аны  бла бир ушакъ этсегиз эди,-деп тилеиди. Сёзсюз, мен мычымай  герантология арагъа жетген эдим. Ол тиширыу бла да тюбешип, ушакъ этгенбиз. Андан бери иги кесек жыл озгъанды. Ынна, жарсыугъа ауушханды. Аны бла тюбешиуюбюз а бюгюн да эсимден кетмегенди.

Ары дери уа, Элбрус районну Бедик элинде  жашагъан эки тиширыу бла тюбешгенем. Аладан бирине  118, башхасына да 110 жыл бола эди. Дагъыда Быллымда Гюлюйладан да бир тиширыу жюз жылдан артыкъ жашап ауушханлы эки жыл да болмай эди. Ючюсю да ахыр кюнлерине  дери жюнню титип, урчукъ ийирип, эшиу эшип да тургъандыла…

Арада уа Гуданаланы  Хамутну къызы Къумукъланы Майрусхан саулугъуна бакъдырып жата эди. Ол а Быллымда жашагъанды. Больницада аны кёрюр, аны бла танышыр, хапар айтыр ючюн баргъанма. Майрусхан анда къызы Римма  бла тура эди. Бир  кесекден а аны кёре туудугъу  Азаматланы Искандер, эгечини жашы Толгъурланы Абдуллах да келдиле.

Ынна аланы кёргенинде, чексиз къууаннганын букъдурмай, къайсын къалайгъа олтуртургъа излей, тёгерегине къарады. «Къарт адамны сюймейдиле, ол  кимге керекди»,- деучюлери терсди, кёремисе, быланы, манга жетгенлей, жокълагъанлай турадыла, бир кере да уллу кёллюлюк этгендиле деп билмейме. Башха туудукъларым да терк-терк келедиле»,-деген эди, кёзю- къашы  жарып, жашаулу тиширыу.

Узун бойлу, жыл санына да къарамай, алыкъа таплай сакъланнган тиширыуну бетинде игилиги эсленеди. Майрусханны акъылы, эси да  жериндедиле. Не  сёлешгенинде, не  айтхан  затында  тасха табаллыкъ тюйюлсе. Ол тюнене угъай да, мындан сексен  жыл алгъа болгъанны да унутмагъанды. Анасыны, атасыны, кесини гитче  заманындан жашауларыны юслеринден тынгылы хапар айта эди. Кеси керексиз кёп сёлеширге  артыкъ ёч тюйюлдю. Сорууларыма къысха жууапла берген болмаса, артыкъ сёзю жокъду.

Майрусханны атасы да 113, анасы уа 111 жыл жашагъандыла. Аланы юйюрлери узакъ ёмюрлюле болгъандыла. Аны эки  къарындашы да бар эди. Уллу Ата журт уруш болмаса, ала да жашарыкъ болур эдиле. Алай ала, жарсыугъа,  къанлы сермешледен къайтмай къалгъандыла.

Майрусхан бла аны баш иеси Къумукъланы Хусейинни жети жашы бла эки къызы болгъандыла. Кёчгюнчюлюкню жылларында Къазахстанда эки жашы, къызы да ауушхандыла. Хусейин а, урушда ауур жаралы болуп, 1944 жылда Пятигорскеге келип, анда  сау онеки айны саулугъуна бакъдыргъанды. Юйюрюн а Орта Азияда тапханды. Майрусхан айтханнга кёре, ол дуниядан кетгенли сегиз жылгъа жууукълашхан эди.

-Майрусхан жаш заманында акъбет, ариу къыз болуучу эди, деп  кёпледен эшитгенме,-дейди, хапаргъа къошула, эгечини жашы Абдуллах. –Анга  кёп жашны  кёзю  къарагъанды. Болсада ата-анасы уа аны Хусейиннге ыразы болуп бергендиле. Эрге да бек жашлай кетгенди. Кимге баргъанын да билмегенди, кёзю  бла бир кере окъуна  да кёрмеген эди барлыкъ жашын. Болсада ала бирге татлы жашагъандыла. Бизни  анабыз эртте ёлген эди. Беш сабий бола эдик. Бизге да Майрусхан аналыкъ этгенди. Къолдан уста тиширыу  эди. Урушну  кезиуюнде уа,  къозу терини ийлеп, бёркле этип, ичине уа къолан ысхарла къумачдан тигип, фронтха жиберип тургъанды.

Кёчгюнчюлюкню  ал жылларында пиринч  ёсдюрюлген  тахталада  ишлегенди. Аны юсюнден ол былай айтады: «Белибизге дери  сууда, аллыбызда макъала, жилянла. Нек эсе да, биз аладан къоркъмай эдик. Къыйынлыкълагъа асыры юйреннгенден, къоркъгъан дегенни билмей эдик. Артда Меркеде  малчы къошда ийнек саууучу болуп ишлегенме. Кесибиз да, сабийле, абаданла да бир талай адам болуп, эки  отоулу юйде тура эдик. Къазахлыла биринде,  башхасында уа биз».

Меркеде жашагъанында уа, ары анасы, атасы да кёчюп келедиле. Ала бек жунчуп эдиле. Къарыусузла, ачлыкъ, жаланнгачлыкъ хорлап. Къызлары алагъа сабийлегеча къарагъанды. Анасы Этезланы Аманкъыз а жашаууну ахыр онеки жылын тёшекде ётдюргенди. 

1956 жылда Быллымгъа кёчюп келгенлеринде, юйлери оюлуп. Элни  Къара-Къол  деген жеринде юй ишлеп, Къумукъланы юйюрлери анга кёчедиле.  Майрусхан а мюлкде ишлейди. «Таулу тиширыула ташлы жерледе картоф ёсдюргендиле. Шёндюгю заманда ол тийреледе бир адам да урлукъ салмайды»,- дейди Майрусхан.

Бу  огъурлу таулу тиширыу жашагъан ёмюрюнде бир адамгъа кёзюнг къара болсун демегенди, бир адамны жашаууна сукъланмагъанды, бир затха кёз къарангы этмегенди. Къолундан келгенича болушханды. Жайда дырынчылагъа аш этип, къошда, андан бош заманында юйде жумушлары бла кюрешгенди. Ол этген аш-сууну татыуун бюгюн да кёпле унутмагъандыла.

Бир талай заманны  къошда айран уютмай турадыла. Сылтаугъа уа: «Жилян барды да къошда, айран аны ючюн уюмайды»,- дей эдиле. Майрусхан келгенден сора айран да эркин болады. Аны хычинлерин да кёпле  бюсюреп ашагъандыла.

1975 жылда  жюреги ауругъанын биринчи кере сезеди. Андан бери ауур ишле бла  кюрешмейди, алай арт тёрт  жылгъа дери юй жумушланы этерден артха турмагъанды.

Ушакъ эте келгенде, къарындашлары Ахматны бла Алийни эсгере, кёз жашларын сыйпайды. Ала  экиси да Белоруссияны азатлай жан бергендиле. Алийни ахыр письмосу бюгюн да  сакъланнганды Ол анда былай жаза эди: «Къушла бек къаты учадыла. Не боллугъун  билмейбиз». Къушла деп ол фашист самолётлагъа айтханды. Ючюнчю къарындашы Гергъокъ а жалгъан  дау бла тройкаланы  сюдлерине тюшгенди. Артда,   ёлгенден сора, реабилитация этилгенди. Аны тёрт сабийине да Майрусхан къарагъанды.

Ыннаны бюгюнлюкде  тёрт жашы бла  къызындан туугъан онбир туудугъу  бардыла,  аладан туугъанла да  беш боладыла. Аланы барысыны да атларын ол жангылмай айтады. «Бегирекда къайсы туудугъунгу сюесе?»,-деп  соргъанымда, ол сагъыш эте турмай,  къызындан туугъан  Искандер къатында олтуруп тургъанында: «Ыннам барысындан да бек мени сюеди»,- деп махтаннганына да къарамай, жашындан туугъан Омарчыкъны, деп  къойгъанды.

Аны ючюн Искандер ыннасына  кёлкъалды болмагъанды. Нек дегенде Майрусхан  сабийлерин, туудукъларын, аладан туугъанланы да бир- бирни  сюерге, бир бирге кёз-къулакъ болургъа, билеклик этерге юйретгенди. Сабыр  акъыллы, тюз ниетли тиширыуну  сабийлери, туудукълары да башха тюрлю боллукъ тюйюл эдиле.

Быллымда жашагъан жууукъларым, Майрусхан бла тюбешгеними эшитгенлеринде, ала да аны юсюнден кёп ариу сёзле айтхандыла. «Къыйын, ач, жаланнгач кюнлеринде кёплеге болушхан тиширыуду ол. Аны ючюн а  бир заманда да хакъ излемегенди»,- дегендиле.

Майрусхан больницада жатхан кюнлеринде  аны кёлюн къалай бла, не бла айлайыкъ деп,  сабийлери, туудукълары, аладан туугъанла да тёгерегине басынып тургъандыла.

-Узакъ ёмюрлю болур ючюн, адам кесин къалай  жюрютюрге керекди?- деген сорууума Майрусханны жууабы былай болгъанды: «Ниетинг таза болсун, бир заманда да башхалагъа зарланма, къолунгдан келсе, къызгъанмай игилик эт, халал  къыйын аша, жюрегинг ачыкъ болсун, башынгы уа бир заманда да тас этме».

Римма уа: «Анабыз  кюн сайын бир алма ашайды. Ингирликде стакан сют ичеди, этден  этилген азыкъланы да бек сюеди»,- деп къошханды.

Аны бла ушагъымы газетге жазарыгъымы айтханымда уа,  ол  анга бакъгъан врач Фатима Думановагъа жюрек ыразылыгъын билдиририми  тилегенди. «Ол, кече белинде да сёлешип, мени саулугъуму соргъанлай турады. Кюндюз а, терк-терк келип, жюрегими къалай  ишлегенине тынгылайды, къан тамырларымда  басымымы ёнчелейди»,-дегенди жашаулу ынна.

Мен а аны хапарларына тынгылай, быллай адам бла тюбешгеним насыбымды, деген оюмгъа келген эдим. Нек дегенде  андан кёп акъыллы, оюмлу сёзле эшитгенме. Халкъда: «Къартны бурунун сюрт да, оноугъа тут» деп бошдан айтмагъандыла.

 Ол кюнден сора дагъыда бир жылгъа жууукъ жашап, Майрусхан дуниясын алышханды. Мен а аны бет сыфатын, айтхан  акъыллы сёзлерин, оюмларын бюгюн да эсимде тутама.