Ким да болалгъаныча жашайды

Бирде аталаны бла балаланы аралары, аланы кесине жутаргъа боллукъча, ма аллай тюпсюз чынгыл болуп къалады. Лязиматда бла къызы Мариямда да алайды. Лязимат артыкъ кока сёзлю тюйюлдю, адамны жанына тиймез, алай кёзбаулукъ этип, керексиз жерде ыспас чыгъарып, аз затха да ыразылыкъ айтып, алдамаз. Анасы бу жашаугъа келишмегенча кёрюнеди къызына.

Билмегенди Лязимат къызын къалай юйретирге керек болгъанын, излеген да этмегенди, асыры сюйгенден. Ма андады аны терслиги. Къызы да аны терслейди, ол да кесин терслейди. Алай юйретип къойгъанды аланы жашау.

Абдуллах аладан эди – игилени ол дуниягъа хазырлап, аланы къабырларында тепсегенледен. Бирде тау башына къарай кетсе Лязимат, анда аны сыфатын кёреди. Сюеледи ол анда, этиучюсюча, къолларын да аркъасында белинде чалишдирип. Кисейге ушаш акъ булутла уа жюзедиле аны тёгерегинде, бир бетин ача, бир жаба. Аны башында бир уллу къушну мутхуз ауанасы шош учханын да кёрюп турады ол. Бир-бирледе уа ол тургъан бийикде бата баргъан кюнню герхана баучукълагъа ушагъан иничке таякълары ойнаучудула,

Бирде Абдуллах жууукъ да келиучюдю. Андан келген сууукълукъгъа тёзалмай, ботасына чулгъаныучуду ол заманлада Лязимат. Хауа да къонгуроу таууш этеди ол заманда. Ол сау болгъанча кёрюнюп: «Болма сау», – деп тилеучюдю Лязимат. Кёп къатылыкъ кёргенди ол андан. Атасын, къарындашын да кулакга чыгъарып, жокъ этген эди элден. Анасы ауушханда:

– Анса да, кулакны къызы бла жашайса деп, къара чёпге алып турадыла мени. Энди анда кёрселе уа, жолуму кесерге излегенле муратларына жетерикдиле. Барма ары! – деп къаты айтхан эди Абдуллах.

Алай а аны да ана тапхан эди – къайын анасы Лязиматны биргесине элтип, сау кюн олтургъан эди анда аны бла. Аны атасын, къарындашын да кулакга чыгъаргъан, аланы къанжалбаш юйлеринде олсагъат школ ачхан да ким болгъанын Лязимат билмеген суннганды ол. Ол а биле эди, амалы жокъдан тынгылап тургъанды ансы, къызчыгъын аяп.

– Менде не амал, – дейди Абдуллах бюгюн, ол дуниядан эшитдирип, Лязиматны айтылмагъан дауларына жууап бере, – анча-мынча адамны тут деселе?

Ол аны башын жуудуруучу эди хар эрттен сайын, суу жылытып, тазда. Бир кере юйде дух сапын табылмагъанда, башын къара сапын бла жууаргъа тюшген эди. Ол эрттенде, къызчыкълары да къарап тургъанлай, тазда сууну алып,   юйдегисини башындан къуюп, алай чыкъгъан эди арбаздан кёзлерин ачыу ауу басхан Абдуллах. Андан сора ол артха къайтмагъанды. Ёлюгюн а таудан келтирген эдиле. Аны жюрегин марап атхан, ким эсе да, уста мараучу кёре эдим.

Ол халны билип тургъанлай, ол кюн Лязиматны жилягъанына сейир этгенле чыкъгъандыла. Алай а анга не сейир этер кереги барды, тенгиз окъуна артыкъ тамычыны кётюралмай, жагъаларындан чыгъады бирде сора? Атасыны, къарындашыны, анасыны, кесини да жиляуларын эте эди Лязимат. Анча жылны ичинде, аманнга сабан болуп, аллай мурдаргъа жумуш этип тургъаны сындыра эди аны.

Ачыуданмы, эскиденми, ким билсин, къыжылдап ачылды да къабакъ эшик, къызы орам шинтикде анасын изледи.

– Биягъы сен олтураса. Юйде шинтик жокъмуду санга, тёгерекге аралып турмасанг?!

Къоншу киеу:

– Танг ахшы болсун, Лязимат, – деп ётдю жаны бла.

– Ахшылыкъ кёр, балам.

– Энди ол санга бала да къачан болду? Бу юйсюз-кюйсюзлени кесинге бир терк жууукъ этип къояса… Да, мушашланы излериксе ансы, бир алгъа баргъаннгамы къарарыкъса. Ол сурат кибик атам да сени къалай алгъан болур эди?!

«Зор бла!» – дерик эди Лязимат, айталмайды, къызын аяп.

– Кимди ол алгъа баргъан дегенинг? Ол артха къалгъан дегенинг да неди?

– Жашаугъа кесин жарашдыргъан, ахчалы, бочхалы, ырысхылы адам барады алгъа. Бу жарлы Даниял а айланады, мен тарыхчыма деп, сабийлени да ызындан тизгенлей, дорбун, къая къоймай.

– Да аманмы этеди, сабийле туугъан жерлерин, ата-баба журтларын билирге керекдиле.

Орус килисалада суратлагъа ушагъан уллукёз анасына къарап туруп, къол булгъап, юйге кирди Мариям.

Лязимат а, аллында чыраннга къарам атды да, Абдуллахны алайда кёрмеди. Тау башында уа бир уллу акъ булут женгил учуп бара эди. Ол булутха къарап, андан къалай эсе да бир сейир жылыу, ариу духбарий ийис да келгенин сезип, сабырлыкъ алып, алай атлады босагъадан.

Туудугъу – школгъа, Мариям аптюегине кетгенден сора, олтургъан жеринден къопду да, минчакъларын да шинтик къулагъына тагъып, юйде тизгиннге къарады. Абидез алып, намазын тёлеп тынчайды да, биягъы шинтикге олтуруп, минчакъ санай, къалкъыды.

Къайдан эсе да чалгъы таууш келди къулагъына. Къараса, атасы бир тёш жерде жашил кырдыкны аудура. Къызчыкъ анда гюлле жыя жубана тургъанда, атасы зыбыр къолларына мороко жыйып, чакъырды баласын. Аны къоллары топуракъдан ишленнген кибик къаралдым, зыбыр эдиле. Аллай жарылгъан къоллары жаланда ишчи адамны болады деп келди да эсине:

– Сен кулакса дей эдиле да, ата? – деп сорду къызчыкъ.

– Ол айтханынг? – деп кюлдю атасы. – Энди сабийле билимли болуп тууадыла! – деп махтанды ол кимге эсе да, къызын энчилеп айталмай.

Атасы алыкъа аллай сёз барды деп билмей эди. Артда билликди.

Сора къызчыкъ да къууанды.

Энишгеде жолда къолан ийнек бара эди. Ол, урушла, башха къазауатла болгъанда да, ёмюрлюк жолунда барып тургъанына сейир этди Лязимат. Анга заман жукъ эталмагъанына уа къууанды. Ол ёсдюрген, ол тойдургъан, суусапларын къандыргъан адамланы кёбюсю къум болуп, жер бла бир болгъанда да, барып турады ол бу жолда. Ол узун жолда аны жаныгъанла – жыртхыч жаныуарла, эт сюйгенле да тюбегендиле анга, алай а аланы бири да кесалмагъанды аны жолун. Барады ол, ауур атлап, ашагъан кырдыгындан сют этип, желинин толтуруп. Къойчумуду анга тюбеген, ёре къуллукъчумуду, ийнекни ала бла иши жокъду. Чалгъычыгъа уа этеди ыспас, ыразыды аны ишине. Кетген чалгъычыланы да тутады ол эсинде…

Къызындан алгъа ауазы уятды аны. Ол насыбы тутмагъандан тырманчыды. Бирде Лязимат, атасыны гюняхлары кёчюп, андан насыпсыз болгъан сунады къызы.

– Ол махтаннган атанг ким болгъанын унутмагъанды жамауат, – деген эди киеую Мариямгъа бирде, сёз болгъанларында. – Аны хатасындан жоюлгъанлагъа тюбеген эсе, сукъланмайма мен анга…

Айырылгъандыла. Атасына жашын кёрюрге къоймайды Мариям. Ол бирде жашчыкъны школгъа ашыргъанын эшитгенли уа, кеси жюрютеди аны ары. Сабий а сюеди атасын. Мариям терс болгъанын биледи Лязимат, ата не заманда да бирди. Сен туугъунчугъа окъуна сайланады, атанг ким боллугъу. Сора кимге дау айтырыкъса?

«Не этгин? Ким да болалгъаныча жашайды», – деп сабыр этерге кюрешеди бирде кесин Лязимат. Мариямгъа уа башха тюрлю айтады:

– Жашау барда, игилик этиу, хатер деп да барды. Солууунг тыйылгъынчы ала жанлы бол, – деп юйретеди ол къызын Къуранда болгъан кертиликге.

– Жараусузлукъ да барды, – деп жууаплайды къызы, картоф арта. – Игиликни да, хатерни да бир умут бла не телиден этген сунадыла бирле. Ангыламайдыла.

Жылдан бир кере ала бирге барадыла Абдуллахны къабырына. Къабырланы кюйген ханс алыпды. Анда-мында бетин алышхан кырдыкда терекледен тюшген чапыракъла къараладыла. Аланы да, адамныча, алай ёлтюреди заман.

Аталаны бла балаланы араларын къабырлача бирге жарашдыргъан жер жокъду дунияда. Ол арада, жер жарылып, алай бла къуралгъан тюпсюз чынгыл аланы бир бирге сюймекликлеринден толуп, жабылып къалады, ала анда болгъанда. Ёлюмге бла жашаугъа бирден тюбесенг, алай болады. Сора бир кесекге шошлукъ орналады юйде. Аны ючюн жюрюйдю бери Лязимат.

Учадыла къуруй тургъан гюллени юслеринде кюз артыны алдауукъ кюню тели этген бал чибинле. Ала жыйгъан бал къайдан татлы болсун?