Алгъышла, къаргъышла да заманнга кёре къуралгъандыла

Къарачайлыланы  бла малкъарлыланы жашауларында алгъышла, тилекле, ырысла уллу жерни аладыла. Буруннгулу адам кесини жашау халын тапландырырча ол заманда жюрютюлген тейрилеге табына, тёгерегинде адамланы эмда табийгъатда бола тургъан ишлени эсге ала, жашауун игилендирирге кюрешгенди. Заман оза баргъаны бла ол байламлыкъ

сёз байлыкъгъа кёчгенди, аны бла бирге кёлден чыгъармачылыкъны жанрларына къошулгъанды. Аны себебинден кёп тюрлю аурууланы тейрилерине саулукъну сакълар ючюн, киштикге, жукъусу татлы болур ючюн, жиляннга тилек халда, андан хата жетмез ючюн, айтылгъан тилекле жаратылгъандыла.

Алим Берберланы Бурхан жазгъаннга кёре, Шимал Кавказда жашагъан таулуланы кёлден чыгъармачылыкъларында уллу жетишимге аланы алгъышларын санаргъа боллукъду. Ала бек уста, магъаналары терен, кимге, не зат бла байламлы айтылгъанларына кёре къуралгъандыла: сабий туугъанда, той баргъанда, жангы юй ишлегенде, битим жыйгъанда, чепкен басханда, кийиз ургъанда, адамны жолгъа ашыра чыкъгъанда эмда жашауну башха тюрлю халларына тийишли.

Халкъ, жашауну тюрлене баргъан чагъында, кёп тюрлю затлагъа тюшюне, аны саулугъуна заран жетмезча, «болдурмазгъа» керекли ишлени да тохташдыргъанды.

Кёлден чыгъармачылыкъны ишин бардыргъан адамла кёп тюрлю ырысланы жыйгъандыла: ауурлугъу болгъан тиширыугъа отха къарамазгъа, геуюрге кюн уллу ишни башламазгъа, кечегиде юй тюбюн сыйпамазгъа, дагъыда аны кибик башха затланы ангылатыргъа кюрешгендиле. Муслийман динни алгъандан сора, ырысланы магъаналары жашаудан къорай барадыла. Алай бюгюнлюкде да аланы бир къауумлары озгъан заманны ышанларын халкъны эсине салгъанлай турадыла.

Фольклорубузну гитче жанрларында алгъышла, тилекле, ырысла энчи жерни аладыла. Ала халкъны бурун замандан келген адетлерин белгилей, алагъа тийишлисича бола, аланы энчиликлери бла байламлы жумушланы ачыкълагъандыла.

Алгъышланы юслеринден белгили алим Хаджиланы Т.М. былай айтады:

«Алгъышны да сёз устала, эсли, акъыллы адамла – алгъышчыла айтып

болгъандыла. Кесин да, жырныча, бир формада угъай, хар сёз уста кесинден бир зат къошуп, къурашдырып, назмугъа ушатып айтханды. Бир алгъыш кёп тюрлю айтылгъаны да ол себепденди.

Халкъда тюбеген алгъышланы тийишдирип къарасакъ, аланы бир бёлек къауумгъа юлеширге боллукъду:

I. Табыныу алгъышла – мажюсю дин бла байламлы адетледе тюбеген алгъышла, жал барыула, тилекле;

II. Урунуу бла байламлы алгъышла – уучулукъ, малчылыкъ, жерчилик,

дагъыда ала кибик;

III. Юйюр жашау бла байламлы алгъышла – тойда, къурманлыкъда, сабий

туугъанда, дагъыда аллай башха къууанчлада этилиучю алгъышла».

   Къарачай-малкъар фольклорда алгъышла магъаналарына, кеслерини къуралыу онгларына кёре, бир айтымдан башлап, рифмасы болгъан назмугъа ушап, уллу чыгъармагъа дери жетишедиле эм метафораны, эпитетни, семиртиуню, тенглешдириуню, къайтарыуну, эриклеу сёзню терен хайырланадыла.

  Белгили лингвистибиз Башийланы Светлана кесини «Благопожелание лингвокультурный феномен» деген илму ишинде алгъышла бла байламлы къолайны сегиз къауумгъа юлешеди. Аланы санында 1) – «халкъны жашаууна узакъ ёмюр» («биологическое долголетие этноса», 2) – «саулукъ» («здоровье»), 3) – «тукъумну айныуу» («продолжение рода»), 4) – «халкъны ырахатлыгъы» («благополучие этноса»), 5) – «бирикмеклик – халкъны бирлиги» («единство, согласие народа»), 6) – «ырысхы къолайы» («материальный достаток», 7) – «халкъны мамырлыкъ жашауу» («мирное сосуществование народа»), 8) – «огъур, насып» («счастье»).

Кёп санлы тизгинлери болгъан алгъышланы 1997 жылда басмаланнган «Алгъышла, нарт таурухла, жомакъла, жырла, элберле» деген китапда кёрюрге боллукъду. Мында кёргюзтюлген алгъыш чыгъармаланы кеслерини энчиликлери бардыла. Сёз ючюн, халкъгъа аталгъан («Малкъар алгъыш»), юйню иесине жораланнган («Юйде къууанч болса этилген алгъыш», «Бу юйден алгъыш кетмесин») эм башхала.

Халкъыбызны жашауда энчи магъаналары болгъан аш- суулары бардыла. Алагъа «жора боза», «шишлик», «жалбауур», «айран» эм

башхала саналадыла. Халкъ ала бла байламлы алгъышла къурагъанды. Адетде бола келгенича, тамада, къолуна аякъны алып, анда болгъан хант бла быллай алгъышны айтханды:

Жалбауур а тап бишгенди, къызарып,

Келди аллыма, сууумайын, тузланып.

Жалбауурну къолгъа алама, къууана,

Сёз айтама, сизни бла жубана.

Биз ангылагъаннга кёре, къарачай-малкъар алгъышланы кёбюсю тойла бла байламлыдыла. Аланы арасында «Келин келген, къыз чыкъгъан эм башха иги мурат бла жыйылгъан жерде айтылгъан алгъышла», «Келинни юйге кийире туруп айтылгъан алгъышла», «Келин келгенде айтылгъан алгъышла», «Киеу аякъны кётюргенде айтылгъан алгъышла» деген кёлден айтылгъан чыгъармаланы кёрюрге боллукъду.

Сабий туугъаны бла байламлы да кёп тюрлю алгъышла бардыла.

Былайда жангы туугъан жашчыкъгъа аталгъан алгъышладан бирин юлгюге келтирейик:

Бу сабийчик иги жаш болуп, тенглерине

баш болсун,

Атасын, анасын ыразы этген жаш болсун,

Харам ишге боялмасын,

Аман этип, адамладан уялмасын.

Къыйынлыкъдан, аурууладан сакълансын,

Жашауунда халал къыйын ашасын.

Сау ёссюн а бу жашчыгъ` а саламат,

Бир Аллахха болсун жаны аманат!

     Ишчилеге аталгъан алгъышла да хар ишчиге энчи айтыладыла:

жерчилик бла кюрешгенлеге («Жаз башында сабан тойда айтылгъан алгъыш»), кийиз усталагъа («Кийиз ургъанда алгъыш», миллет кийимлени тикгенлеге («Чепкен басханда алгъыш», уучулагъа («Жаш биринчи уугъа барса айтылгъан алгъыш», бичен хазырлагъанлагъа («Биченнге чыкъгъанда алгъыш»).

Къарачай-малкъар алгъышлада чам-лакъырда да уллу жерни алады. Сёз ючюн, юлгюге быллай къысха алгъышланы келтирирге боллукъду: «Бууаз къатын жонгурчхаладан басхыч ишлеп, аны бла кёкге минип, анда эрине кёрпе тон этгинчи, жаша»; «Эки бюрче отуннга барып, андан эки юй агъач келтиргинчи, жаша»; «Сенгирчке эки къайын къурукъдан кюрес этип, анга да эки къара чибин жегип, ырандан гебен тюшюргюнчю, къарт болма»

эм башхала.

Къарачай-малкъар алгъышланы суратлау энчиликлерине Локъяланы Жаухар бла Ёзденланы Фатима «Алгъыш (благопожелание) в фольклоре и литературе карачаевцев и балкарцев: специфика жанра, таксономия, поэтика»

деген илму ишлеринде энчи эс бёлгендиле: «Алгъышла адамланы араларында халны тюзетирге, кючлерге да болушадыла. Ол затла уа къарачай-малкъар халкъны кёлден чыгъармачылыгъыны бу жанрыны бюгюнлюкде да айныууна, адабиятха да киргенине себеплик этедиле» дегендиле. Аны хайырындан окъуучу ала бла хар заманда шагъырей болуп тургъанын белгилегендиле.

 Къарачайлыланы бла малкъарлыланы мажюсюлюкню заманында къуралгъан кёлден чыгъармачылыкъларында кесича айырмалы «тилекле» деген жанрны да энчи магъанасы барды. Алада адам бла табийгъатны терен байламлыкъларын кёрюрге боллукъду. Дунияда болгъан затла, кёп тюрлю ауруулагъа деричи, жанлары болгъанча кёргюзтюлюнедиле. Сёзню кючюне базынып, жаныуарланы, хайыуанланы келечилери бла да ушакъ бардырыргъа жарагъанды, бир бирге къажау болмай, мамырлыкъда жашау этерча. Жарсыугъа, ол мажюсюлюк бла  байламлы айтыула кеси заманында тынгылы жазылмагъандыла, аны себепли, аланы санлары алай кёп тюйюлдюле.

«Алгъышла, нарт таурухла, жомакъла, жырла, элберле» деген китапха

«Эмина киргенде этилген тилек», «Тюймек тешген тилек», «Жукъу тилекле», «Тейри! Тейриден тилегим» эмда башхала къошулгъандыла. Аланы барысыны мурдорларын да хыйны-халмашгъа ийнаныулукъ тутады. Бир талай ёмюр мындан алгъа Кавказда жашагъан таулуланы «эмина», «халер» дегенча ауруула, бек уллу жаулары болгъандыла. Доктор болушлукъ эм дарманланы болмагъанлары себепли, халкъ мажюсюлюк тилеклени аурууну сыфатына тюзюнлей айланып айтхандыла. Бу фольклор китапны жарашдыргъан адамла билдиргеннге кёре, «Эмина киргенде, къатынла, сибиртгилени алып, аланы суугъа сугъуп, сибиртгиле бла сууну таргъа айландырып, чачып, былай айтхандыла:

Шуууй, шуууй, аман эмина, келме бери,

Тау башында жюрю сен.

Тау жели сени тенгизлеге кёмсюн,

Тейринг сени, Кюн Тейриге берип, кюйдюрсюн!

Келме, келме, эмина, шуууй, шуууй,

Желле тарап, кюн къуууруп, гунч болгъунг!

Шуууй, шууулдама,

Аз да, кёп да бу тарладан къарама!»

«Бу тилекни битеу магъанасы аурууну хорларгъады – аны тохтатыргъа

эм ёчюлтюргеди», - деп чертгенди белгили фольклорист Малкъондуланы Хамит.

  Анга ушаш назму халда къуралгъанды бюртюк аурууну Тейрисине айтылгъан, «Бюртюкден ауругъанда» деген тилек да:

Уммола, уммола келедиле.

Къайдан, къайдан келедиле?

Женгеришден келедиле.

Женгеришни неси бар?

Инжи тизер къызы бар,

Къабан атар улу бар,

Къабан къайдан атылыр?

Къызыл ташадан атылыр.

Къызыллары чыкъмасын,

Бизге ауруу жукъмасын!

Тилек халда айтылгъан сёзледе, аурууну хорлар ючюн, бир къауум лагъымланы да хайырланнгандыла. Сёз ючюн, адамны чегилери бла ауругъаны болса, ол заманда жюрюген адетдеча, багъыучу, бел бауун алып, аны ауругъанны къарыныны юсюнде ары-бери айландыра тургъанлай, быллай сёзлени айтханды:

Бурундурдунг,

Бурундурдунг,

Бурутма,

Улутма!

Бу жазыкъны къурутма!

Тюймегинг тешилсин,

Саулукъ халынг келишсин.

 Баргъаны боллукъду.