Мажюсюлюк заман бла Тейриге табыныу

Хар халкъ, хар миллет да, Аллахны бирлигине шагъат этген тюрлю - тюрлю ийманлагъа жыйылгъынчы, дунияны мажюсюлюк бийлегенин билебиз. Табийгъатны халларын ангылаялмай, тюрлениуюн ангылаталмай, аны хар шартына биришер, кёбюсюнде экишер - ючюшер Ие къурап, ол иелеге табыннганды.

Сёз ючюн, отну алсакъ, аны атасы Татай (От Атай), анасы уа - Тепена. Дунияны анасы - Умай бийче. Тюш анасы - Чомпараш. Жерни да болгъандыла иелери: Жер Атасы Даулет бла Жер Анасы Дауче. Алай, бир-бир айтыулада Жер Кюн - Тейри бла Ай - Анадан жаратылгъанды деп да барды. Бек сейир, бюгюн да халкъны аузундан кетмеген тейриледен бири уа Уу Атасы Апсаты - кийик жаныуарланы, уучулукъну иеси.

Халкъ айтыулада адам сыфатлы, къолунда алтын хыжысы бла узун, алтын сакъаллы, мазаллы къарт.

Апсаты таулада неда бир терен агъач ичинде турады, уучулагъа керекли кийиклени кеси береди, хатасы азгъан уучуну уа бир азапха жолукъдурмай къоймайды. Аны юсюнден «Уучуланы жырларында» да айтылады:

 Ой аманла, тынгылагъыз Апсатыны кюуюне.

Биз барабыз чомарт байны юйюне.

Ой аманла, эрттен бла эртте туругъуз,

Ажаллыгъа сауут-саба къуругъуз.

Жугъутурла эндиртгин кюн аллына быкъыгъа,

«Орайда» эте, биз жыйымдыкъла жыйылдыкъ,

Келе-келип, алтын этегинге сыйындыкъ.

Алтын этегинге жыйып сыйлагъын,

Ауур сёгюнжю кёлтюртюп, бизни къыйнагъын.

Къарайбыз да кёп малынгы кёребиз,

Аладан бизге бермей эсенг ачдан ёлебиз,

Апсатыны барды сансыз, санаусуз маллары,

Кёп малынгдан бизге юлюш этсенг а,

Бийле, байла бирер къысыр ийнек сойдула,

Биз жарлыланы санга юлюшге къойдула.

Тау текени къарантхасы жар кибик,

Аны къарын жауун ачдыргъын бизге, къар кибик.

Апсатыны барды юч улу,

Бек чомартды аны кичи улу.

Кичи улуну аты Дыгылмай,

Атханыбыз бир атламасын, жыгъылмай,

Аякъ къыйыныбыз бу къаялада къалмасын,

Атханыбыз жыгъылмайын бармасын.

Апсатыны барды сары чачлы къызлары,

Кетип барады, кёп малыны ызлары.

Тауларынгы башы болур белден къар,

Тауну башында бергин бизге ёлюр сау.

Бериринги мычытмайын бери эт,

Бермезлигинги кёз кёрмезча кери эт.

Берир кюнюнг саууп алгъан сют кибик,

Бермез кюнюнгде айландыраса ит кибик.

Къарт текени къолтукъ артындан окъ тийсин,

Аязсын, ариу, чыммакъ кюн тийсин.

Апсатыны юсюнден мен биринчи «Бийнёгер» деген эски халкъ жырда эшитгенме. Къызы Байдыматны юсюнден да ол жырда эшитгенме. Апсатыны Байдыматдан сора да бардыла къызлары: Жансюер, Мёлехан, Гошала, Гамалар, Жумарукъ. Ала адам улуларын сюйгендиле, алай ол сюймеклик ол жашлагъа палахдан башха зат бермегенди. Атыл, Гамалбай, Тугулбай, Дыгылмай, Ындырбай - Апсатыны жашларыны атлары. Юй бийчесини аты уа тюрлю - тюрлю болгъанды. Бирде анга Амма -Чокка дегендиле, бирде Акъ Марал, бирде уа - Агъач Къатын.

Мажюсюлюк заманлада халкъ ичинде тюрлю - тюрлю ырысла а эркин жюрюгендиле. Ырысха ийнаннган а - мажюсюлюкдю. Ислам динде ырысха эс бургъан - гюняхды. Аллай затла жюрюгенликге, буруннгуда Тейри - Аламны - дунияны, адам улусун да жаратхан бир Аллахха саналгъанды. Бюгюнлюкде да Тейри Уллу Аллахны токъсан тогъуз атларындан бирине саналады.

Халкъыбызда дин бла байламлы болмагъан ырысла да жюрюйдюле. Сёз ючюн, жашау турмуш бла байламлы. Джуртубайланы Махти кесини «Ёзден адетинде» аланы кёп тюрлюлерин жыйышдыргъанды. Аны XI кесегинде (Къатын алыу)

Жууугъуна баргъан къыяулу табар.

Жууугъунгу алма,

Жууугъунга барма.

Жети ташдан ётген суу

Жангыдан таза болур.

Арба толу хант туздан

Оймакъ толу сют ауур.

Неда:

Аначынгы къызын алма,

Аначынгы жашына барма.

Эмчек улан аталыкъны юйюрюне жагъылмаз.

Быллай затла бла халкъ кесин палахладан сакъларгъа кюрешгенди. Ата-бабаладан келген жорукъланы бузуудан бек къоркъгъандыла.