Адамлыкъ бла фахму – къудурет кеси берген ышанла

Бу материалны автору бизни огъурлу жерлешибиз Геннадий Коммодов 2009 жылда жазгъан эди. Ол Шалушка элде жашагъанды, школда устаз эди. Мечиланы Кязимни жашы Сагъит, къызы Шапий бла къоншуда тургъанды. «Аталарыны юсюнден аланы кёп хапарларына тынгылагъанма, адамлыкъларына, эсли сёзлерине бюсюрегенме», - деп жазгъанды кеси заманында ол Кязим хажини юсюнден эсгериулеринде.  Алай бла кесини оюмун, башхаладан эшитгенин да къагъытха тюшюрюрге кёлленнгенди. Аны бу ишге таукеллендирген а Кязимни туудугъу Къумукъланы Тоня, шыкъычыла Кёчменланы Ачан, Сюйдюмланы Исхакъ эдиле.

* * *

Кязим кибик поэтни, адамны юсюнден сёз айтмакълыкъ бек базыныулу ишди кимге да. Аны поэзиясы халкъны жаны-жюреги болуп къалгъанды. Окъуу-билим жерлерин тапмагьан заманлада Кязимни назмуларын кёллеринден айтхандыла, билгенле билмегенлеге жюрекден жол ызлап. Поэтни назмуларыны кёбюсю алай бла сакъланнгандыла тас болуп къалмай. Ала зулмучулагьа къама, къара халкъгъа жол нёгер болгъанлай келгендиле дуниягъа жаратылгъан кюнлеринден башлап. Кязимни назмулары бюгюн да халкъны биргесине жашайдыла.

* * *

Эртте Шыкъыда Жюнюс деп бир алаша бойлу, арыкъсуу, аз сёзлю, адамла анга этген халаллыкъны иги ангылагъан жашчыкъ жашап болгъан- ды. Кертиди, ол акъылдан бир кесек кемирек эди. Болсада шыкъычыла Жюнюс жашагьан къадар бирде элден берекет, насып кетмезлигине ий- наннгандыла. Аны себепли, ала Жюнюсге къолларындан келген игиликни этгендиле. Жюнюсню жюреги сюйген, тартхан затны уа билмеген жокъ эди Шыкъыда. Ол жаратмагъан жаланда кюзгю эди – анда кесини бет сыфатын кёрюрге сюймегенди Жюнюс.

Бир жол Жюнюс элде къолайлы жашагъан адамладан бирини - Сагъитгерийни арбазында ичи этден толу къазан къайнай тургъанын кёреди. Къазанны къатына жууукъ барып, анда бир жаулу чеги шорпаны башында бир сейирлик «жюзгенине» къарагъанлай турады иги кесек заманны. Сора аны аууз суулары келедиле.

•  Жюнюс, не айланаса былайда?, - деп къычырады Сагъитгерий бир заманда.
•  Мен жаулу чегини бек сюеме, - дейди ол.
•  Былайдан терк къуру, - дейди юйню иеси.

Жюнюс кёз жашларын къол сыртлары бла сюрте, жолну энишге ай- ланады.

• Кимди сени жанынга тийген? - дейди Кязим, жашны аллын тыйып. — Жюнюс ишни болушун айтады.
•  Жиляма, иги жаш, - деп, Кязим онг къолу бла жашны бетин, башын сылайды. - Экибиз ол къызгьанч, кюйсюз адамны керегин берирбиз, Аллах айтса.  Бу ишибизде бизге сени тенг жашчыкъларынг да болушурла.

Сёзсюз, кюн бир ариу, бир жарыкъ жыр айтхан жашчыкъланы ауазлары сау элге эшитиледи. Ол жырны уа Кязим къурагъанды Сагъитгерийни къызгъанчлыгъын, адамсызлыгъын, сыфатыны эришилигин хиликкя этип. Жырда Сагъитгерийни аты айтылмагъанды. Алай шыкъычыла жыр кимни юсюнден болгъанын сормай билгендиле.

Кертиди, къызгъанч да, кюйсюз да адам ишни алай боллугъун билсе, къазанда къайнагъан этни Жюнюсге барын окъуна берлик эди. Артда ол затны Сагъитгерий кеси айтханды адамлагьа.

* * *

Бир жол Кязим элде алгъындан татлы жашай келген Таубий бла Таукъан бек къылыкъсыз сёз болгьанларын эшитеди. Ала бир бирге ёмюрде да сёлешмезча халгъа келгенлерин билгенинде уа, бютюнда тынгысыз болады. Поэт, адам жиберип, экисин да кесини юйюне чакъыртады. Таубий бла Таукъан бир бирге алай кюйсюз халда къарайдыла, Кязим аны сезеди. Кязим Къанитатха (юй бийчесине) айтып, хант къангагъа аш-азыкъ, боза да салдырады. Юйге къонакъ келсе, Къанитат да, аны къызлары да ол жумушну кишиге айтдырмай этгендиле. Къонакъла да, Кязим да ашайдыла, ичедиле. Кязимни муратын бери келгенлей окъуна ангылагьан жашла къолларын тутадыла, къучакълашадыла – жарашадыла, ёмюрден ахыргъа татлы жашаргъа сёз бередиле.

* * *

Кязимни киеую Асхат терк-терк аурургъа къалгъанында, юйдегиле тынгысыз боладыла. «Къарыны ауруп, аман сагъатлы этгенлей турады, не хадагъа этсин адам?» Юйде ол сёзле терк-терк эшитиледиле.

Сора Кязим, атха минип, кесине бир жашын да нёгер этип, къойчу къошха барады. Сюрюучюлеге айтып, бир акъ токълу сойдуруп, терк окъуна терисин сыдырып, аны жылылай Асхатны къарынына-белине байлатады. Терини эки-юч кюн турма къоядыла Асхатны белинден кетермей. Игиге айланады киеу.

• Тейри, Асхат, тери къарынынга жабышып къалса эди ёмюрден ахыргъа, ауруу не болгъанын унутурукъ эдинг,—деп ышарады Кязим, -юйдегиле да къууанадыла акъылманны хычыуун чамына.

Баргъаны боллукъду.