Бёрю балыкъны тиши, балинаны иегиси эм жюзле бла аммонитле

Кёп болмай Къабарты-Малкъар къырал университетни биология, геоэкология эм жанлы системаланы молекуляр-генетика мурдорлары жаны бла кафедрасыны экологу эм доценти Аубекир Хатухов палеонтология жаны бла жетишимлерин ачыкълагъанды.

Ол алгъаракълада тау этеклени тийресинде баргъан экспедицияны кезиуюнде 100-80 миллион жыл мындан алгъада жашагъан бёрю балыкъны (Кретоксиринни) тишин тапханды. Ала бир кезиуде тенгизлени иелери болуп тургъандыла эм кёп тюрлю чабакъны бла сарыуекни да марагъандыла.

 Аубекир Хатухов ары дери Бахсан сууну боюнунда тишли балинаны (Цетотерийни) ийегисини бир кесегин да тапханын айтханды. Ол 16 миллион жыл мындан алгъада тенгизледе жюзген эм уллу чабакъладан бири болгъанды. Андан сора да, Аушигерни тийресинде Хеу сууну боюнунда ташлада динозаврланы заманында жашагъан аммонитле да иги кесек табылгъандыла. Бюгюнлюкде аладан кальмарла бла осьминогла жаратылгъандыла. Сагъынылгъан гидробионтла Тетис окендан къалгъан Сармат тенгизде жюзгендиле.  

Эсге сала айтсакъ, Сармат тенгиз Венадан Тянь-Шаньга дери созулгъанды. Анга Къара, Азау, Каспий эм Арал тенгизле киргендиле. Аны жагъаларында пил, мастодонт, сурахай, кергеден, тюрлю-тюрлю кийкле, гиппарион эм башхала да жашагъандыла.

Археологла айтханнга кёре, цетотериилени сюек хурттакларында бёрю балыкъны (мегалодон) тюрлюсюню тишлерини ызы сакъланып иги кесек бардыла. Ол шарт балинаны эм уллу жауларындан бири бёрю балыкъланы болгъанларын ачыкълайды.  

- Эртте 200 миллион жыл мындан алгъада Къабарты-Малкъар орналгъан жерде Тетис деген океан болгъанды. Ол Гондвана бла Лавразия континентлени бёлгенди. Аны жылыракъ жерлеринде - Европаны, Африканы эм Азияны тийрелеринде плезиозаврле бла ихтиозаврла жашагъандыла. Аланы сюеклери бюгюнлюкде да табыла туруучудула, – дейди жигитибиз.

Белгилисича, 65 миллион жыл мындан алгъада эки материк да бирге къошулгъанда деменгили тенгиз жокъ болгъанды. Ол кезиуде жерни тюбюнде плитала ары-бери кёчюп, жер тепгенди, вулканла къозгъалгъандыла эм бусагъатдагъы Кавказ, Альп, Иран эм Гималаи таулада да къуралгъандыла.

- Мен тапхан затла Кавказны палеонтология тарыхындан бираз билирге онг бередиле. Ол санда Къабарты-Малкъар эртте заманда деменгили Тетис тенгизни бир кесеги болгъанын артыкъ кере шагъатлыкъ этедиле эм мында жашагъан жаныуарланы кёп тюрлюлерин да ачыкълайды, - деп къошады Аубекир Хатухов.

Бюгюнлюкде жигитибиз тапхан экспонатланы КъМКъУ-ну табийгъатха аталгъан "Ботанический сад" музейинде кёрюрге боллукъду.