«Сени сакълагъан сабийлени алларына келсенг, бар жарсыуларынгы бир жанында къояргъа тийишлиди»

Газетибизни бетлеринде юйретиу, окъутуу ишге къыйын салгъан адамларыбызны юслеринден дайым жазабыз. Огъары Малкъарны 2-чи номерли орта школуну сабий садыны юйретиучюсю Чаналаны Гульнара да сайлагъан усталыгъына жууаплы кёзден къарагъан, аны сюйген адамладан бириди. Ол бюгюн бизни ушакъ нёгерибизди.

– Гульнара, Нальчикде педагогика колледжни бошагъанса, сени бу усталыкъгъа таукеллендирген адам а болгъанмыды?

– Башланнган класслада окъуна устазыма ушаргъа сюйгенме. Кесим Огъары Жемталада окъугъанма. Устазым Ксаналаны Кулистан Далхатовнаны сабийлеге жууаш къарагъаны манга бек хычыуун кёрюне эди. Баям, ол заманда окъуна биле эдим  жашаууму сабийле бла байларыгъымы. Атам Къурманланы Абдуллах бла анам Байханат медицинаны сайларымы сюе эдиле, болсада манга чырмау этмегендиле.

Къадар мени сабийлик муратыма жетдиргенди. Анга бир кюн да сокъуранмагъанма. Он жылны кеси элимде малкъар тилден бла адабиятдан окъутханма. Андан сора уа къадарым Огъары Малкъаргъа келтирди да, мында жангы сабий садны ача башлагъанларында, ишчиле керек болуп, ары юйретиучю болуп бардым. Ма андан бери иги кесек жылны «Жулдузчукъ» деген садда бек сюйюп ишлейме.

– Айтыуунга кёре, школда ишлеп да барды сынамынг. Къайсы жерде ишинг къыйыныракъ эди, къайсысы уа хычыуунуракъ?

– Мени оюмума кёре, школну иши сабий саддан тынчыракъды. Нек дегенде кеслерине къараялмагъан балачыкъла ючюн эрттенден ингирге дери жууаплы болгъанлай турабыз. Аны бла бирге уа гитчеле бла ишлеген хычыуунду. Бирде алагъа тенг да болама.

– Ким да эрттен сайын ишине сюйюп барыр ючюн, ол аны кёлю тартырча болургъа керек сунама. Сени ишинге ашыкъдыргъан неди?

– Биринчиден, сабийледиле. Ишчи нёгерлерим да бек аламатладыла. Бир бирлерине болушлукъ этерге хазыр болгъан, керек заманда ышана билирча аллайладыла. Таматабыз Жангоразланы Асият коллективни бирикдире билген адамды. Анга дери таматабызны да сагъына кетерге сюеме. Забакъланы Ахмадияны къызы Айшат  бизни бла бек иги ишлегенди. Кеси билимли болгъаны себепли даражабызны кётюралгъанды.

Иш хакъыбызны да хатасы жокъду. Аз-аздан къоша да барадыла. Эл ичинде ишлер онг болгъаны, хакъынгы да тийишлисича алалгъанынг да кёллендиреди.

– Таулу элде устазны, юйретиучюню да ишлерин бардыргъан уллу насыпды деп алай къарайма. Сабийле кеси тиллеринде ангылап, сизни да оюмугъузну алагъа жетдиралыр онгугъуз барды. Аны не ючюн айтама: бир-бир жерледе ана тилни унутула баргъан кезиуле да тюбейдиле. Ол бек уллу жарсыуду. Сизде уа?

– Энди шахарда жашагъан сабийле бла тенглешдиргенде, бизде бираз мажал болур, алай ахыр жылла да болум жарсытады. Ингирликде сабийлерин алыргъа келген аналаны бир-бирлери анга орусча сёлеширге кюрешедиле. Орус тил да бек керекди сабийге, алай ана тилни орунуна угъай.

Ана тил деп нек айтылады? Аны сабий акъылда, жюрекде мурдорун саллыкъ анады да, аны ючюн. Сора кимден юлгю алсынла сабийлерибиз? Аппала бла аммала окъуна орусча сёлеширге кюрешедиле. Кесим бир къауум ата-анадан эшитгенме: «Таучаны къачан да билликдиле, орус тилни иги билсинле!» – дегенлерин. Ол жанымы бек къыйнайды. Былай барса, бираздан тилибиз унутулуп къалыр деп къоркъурчады.

– Бу ишни тюзетир ючюн не эталасыз, къаллай амалла хайырланасыз?

– Ыйыкъгъа эки кере малкъар тилни дерслерин бардырабыз. Байрамланы да тауча сёлешип ётдюрюрге итинебиз. Байрамларыбыздан биринде сабийлени назму айтыуларын эшитип, таматабыз бек жарсыгъан эди. Андан бери кеси бютюн уллу эс бёледи балачыкъланы ана тиллеринде сёлеширге юйретиуюбюзге. Оюнланы бла тилбургъучланы тауча бардырабыз, айтабыз. Алай, жарсыугъа, жаланда биз  салгъан къыйын азлыкъ этеди, юйде атала бла анала балалары бла тауча сёлешмеселе.

– Юйретиучю къаллай жюрек  хал бла келирге керекди сабийлеге кюн сайын?

– Ауарасы, юй жумушлары, жарсыулары бла къууанчлары хар кимни да боладыла. Сени сакълагъан гитче адамчыкъланы алларына келе эсенг, хар иш бла байламлы болмагъан сезиминги бла сагъышларынгы юйюнгде къояргъа борчлуса. Аланы ата-аналарына да жарыкъ тюберге керек болады. Сабийни биргесине сау кюн аны жашауу бла жашаргъа борчлуду юйретиучю. Аш ашаргъа унамагъан, заманында жукъларгъа сюймеген, жиляргъа да ёч болгъан сабийле да боладыла. Алагъа да амал табаргъа керекбиз. Бирде къолубуздан ашатабыз, къоюнубузда жукълатабыз.

– Арт жыллада атала бла анала да тюрленнгенлерин эслейбиз. Сабий садда да хал алаймыды?

– Жарсыугъа, аллай болумгъа тюбей келебиз. Алгъын тау элледе устазгъа, юйретиучюге бет этиу болгъанды, аны сёзюне тынгылагъандыла, айтханын эсге алгъандыла. Къарап турабыз да, урушурукъ жерлеринде да арталлыда эс бурмагъан ата-анала бардыла. Сабийге не этерге жарагъанын бла къалгъанын ангылатыргъа керек болады. Ол адеп-къылыкъгъа, намыс-сыйгъа, уллугъа бла гитчеге хурмет этерге гитчелигинден юйренеди. Ол а юйден башланады.

Белгили педагог В.А. Сухомлинский бошдан айтмагъанды: «Сабий анасыны кюзгюде ауанасыды. Бир тамычы сууда кюн къалай кёрюнюп жылтырай эсе да, сабийни къылыгъында аны атасыны бла анасыны адеп-къылыкълары ма алай кёрюнедиле», – деп.

–«Жылны эм иги юйретиучюсю» деген битеуроссей эришиуге къатышханса, муниципал урумунда биринчи жерге къалай чыкъгъанынгы юсюнден айтсанг эди?

– Хар жылдан да бардырылгъан бу эришиуге къатышыргъа таматаларым кёллендиргендиле. Кертисин айтханда, не сынамлы устаз, юйретиучю да абызырайды жамауат аллында ачыкъ дерс, мастер-класс бардыргъанда. Манга уа, сау болсунла, таматам Асият Борисовна, сынамлы юйретиучюлерибиз Темуккуланы Лёля Солтановна бла саулай коллективим иги болушхан эдиле.

Жаз башы болгъаны себепли гъаршны темасын сайлагъан эдим, аны кюнюне атап. Хар излемлерин да жалчытханымдан сора, Бабугентни сабий садында ачыкъ дерс бергенме. Балачыкъла болмагъанча хычыуун, тири къатышып, дерсими бетин бютюнда чыгъаралгъандыла. Багъа берген къауум эсеплегенде, мени биринчи жерге тийишли кёргенди.

Алай ауруйма да, регион урумуна къатышыр амалым болмай къалгъан эди. Быллай сынам бу усталыкъны сайлагъанлагъа керек сунама. Кесими юсюмден айтсам, ишиме башха кёзден къарар онгум болгъанды.