Сейирди адамны къадары

Хапар

Къар жауады. Акъ къар. Аны сабырлыкъ келтирген шошлугъу алгъан тёгерек абызырап тургъаны кёзден эсе алгъа жюрекге илинеди. Жашил кырдыкны, кюйген кюнлюм бетлени да бирча жабады ол, жер тирлик ёсдюрюп арыгъандан, уруш салгъан жараладан да солурча.

Танг болгъанлыкъгъа, ким эсе да ёчюлтюрге унутуп къойгъан столба чыракъны къалпагъына да тюшеди ол. Ол аз жарыкъ да жомакъгъа ушайды къарны былай сабыр жаугъаны. «Адам къолу быллай ариулукъну эталлыкъ тюйюлдю. Ол жаланда Аллахны къолундан келликди», – дейди Клара, терезеден аны жаугъанына къарап. Муслийманмыды ол, христианмыды, католикмиди, протестантмыды? Аны уа билмейди. Юйреннгенича, Аллахны аты бла къаргъанады.

Жукъусу къачхан тангда, къаргъа къарай кетеди да, тюшюреди эсине къар сууугъу жунчутхан къыйын кюнлерин – ууакъ сабийлерин жукълатып, агъачха отуннга барыучусун. Ол заман артха къайтады да, Клара, аны аллын тыяргъа итине, терезе жабыуну тартады. Ол кезиудеги сууукъ санларына чырмаусуз ётюп, къалтырайдыла аны инбашлары…

Тюз да Ата журт уруш башланырны аллында Волга тийресинде жашагъанды ол ата-анасы бла. Анасы – устаз, атасы – музыкант. Жыр бла къопханла, жыр бла жатханла, ма аллай насыплы юйюр. Аланы Къазахстаннга кёчюргенлеринде, Кларагъа онюч жыл бола эди. Жангы жерде жашаулары тюзелгинчи, къыйналыргъа да тюшгенди, алай а, аны айтып, кимни сейирсиндирликсе? Ол жыллада кёчгюнчюлени къайсына да тынч болмагъанды. Бютюнда Шимал Къазахстанда. Адам аягъан адет жокъ эди анда. Кёчгюнчюле бирге хорларгъа кюрешгендиле ачлыкъны, жаланнгачлыкъны. Миллет айыргъан да болур эди арада, бютюнда немисли фашистле бла уруш баргъанда, алай а немислиле не ишни да тынгылы этгенлери, усталыкълары бла тапхан эдиле билеклик кеслерине.

Ала бла бирге кёчген къоншу юйюрде энди ёсе келген Хартманны агъач кесерге ийген эдиле да, аны аллына барысы да бирча къарагъандыла. Насыпха, кёплеча, юйюрюн, шуёхларын да бушуулу этмей, ол сау къайтханды.

Кесинден юч-тёрт жылгъа тамата Хартманны Клара бек жаратханды. Ол а, ёлюм жерден къайтып, аны кёргенинде:

– Нечик уллу къызчыкъ болуп тураса! – дегенден башха эс да бурмагъанды анга.

Алай а хар эрттен сайын школгъа бара, къызчыкъ къоншуларыны арбазларына къарап озгъанын кёпле эслегендиле. Таматала, ала жетип, бир юйюр къурасала анга ыразы болгъанларын да жашырмагъандыла лакъырда этгенде, керти сёз айтханда да. Хартман, аллай мадар болуп, окъургъа Бишкекге кетген эди. Ыйыкъдан бир келе эди да, бир жол а сюйген къызын да алып келип, Клараны жарсыулу этген эди.

Тамам ол заманлада ала тургъан тийреге ахлуларын излей бир таулу жаш баргъанды. Асхар дейик атына. Кёкюреги орденден, майдалдан толгъан бир сейирлик жигит. Ол юйюрюн излей айланнган жаш анда аны тукъумундан юйюр болгъанын билип, ата къарындашы Ахматлагъа келген эди. Ол кюн анга этилген къурманлыкъгъа къоншула бары да баргъандыла: къартла, жашла, къызла да. Къалай согъа эди къобузун аны атасы ол кюн, таулу макъамлагъа да тюз алайда юйрене! Анда кёргендиле бир бирни Клара бла Асхар.

Къоншу элде юйюрюн табып, Асхар анда тохтагъанды. Асхар аскерде танкчы эди да, алгъа тракторда жер сюргенди, артда терк окъуна юйренип, машина жюрютюп башлагъанды. Ол, не да этип, Ахматлагъа келирге сюйгенди. Бары да ангылагъандыла ол ары нек жюрюгенин – сабийлени музыкагъа юйретген Клараны кёрюрге.  Къызгъа жюрегин а алай терк ачмагъанды Асхар. Эки жыл чакълы озуп, алай келгендиле келечиле.

Ол заманнга сууукъ ётюп, ауруулу болгъан анасы къызы кеси жерин тапса сюе эди. Болсада тыш адамгъа берирге деб а турмай эди аны. Алай а жазыу къайда жазылгъанын аны ким этгенин да биле эди ол.  Сюргюнчюле аякъ тиреп башлагъан заманнга тюшюп, ариу эди аланы тойлары.

Таулулагъа Ата журтха къайтыргъа онг чыкъгъанда, ала Малкъаргъа юч сабий бла келгендиле. Атасын да келтирлик эди биргесине Клара. Ол унамагъанды сюйген юйдегисини къабырын анда къоюп кетерге.

Асхарны юйюрю шахар тийресинде тохтаса да, жашау этген къыйын эди. Алгъа башлары кирир жер излей айландыла, артда Асхаргъа жер юлюш бердиле да, юй ишлерге тюшдю. Асхар бла тамата жашы ол юйде кёп жашамагъанларына жарсыйды Клара. Къайын анасы уа аны къолунда болгъанды. Аны ол кеси анасындан аз сюймегенди. Барысы да кетгендиле. Аланы бирин да унутмагъанды Клара. Сагъынмай да къалай – тюшюне келип турсала, бир бири къолларындан тутханлай?

Асхар бла тамата жашы дунияларын алышхандан сора да Клара баш иесини машинасы буруу жанында тохтагъанын, къабакъны гитче эшиклери  ачылып, аланы арбазгъа киргенлерин, бир бирге неле эсе да айтып, жарыкъ сёлешгенлерин эшитип тургъанды. Ол авария болмай къалса, нечик иги боллукъ эди! Болсада: «Аллахны буйругъу болмай, адамны башындан чач тюк да тюшмейди», – деучю эди ынна.

Андан арысында сабийлерини, къайын анасыны къайгъылары Кларагъа баш кётюртмегенди. Музыка санатдан не бек хапарлы болса да, окъуу къагъытлары болмай, ол къыш тирлик алгъан жерде ишлегенди. Аны къоллары бла къаллай бир топуракъ ётгенин эсгерсе, жер бла аны къан байламлыгъы болгъанча кёрюнеди Кларагъа.

Бир кюн, танг атхынчы суудан агъач кёпюрчюк бла ётюп, отун мажарыргъа баргъанында, бёрю улугъанын эшитип, жаны табанына жетгенин унутмайды. Алай алайда да къоруулагъан эди аны Аллах.

Артда уа сабийле жетдиле. Аталары, ынналары аланы къууанчларын кёрмегенлерине жарсып тургъанды Клара. Артда уа, бир кече тюшюнде:

– Сафият, – дегенди ынна, алай айтыучу эди, – Асхатны къууанчын биз кёрмеген сунуп, бош жарсыйса. Жашчыкъ да, мен да анда эдик. Аны аллында бизни эсгергенинг ючюн а сау бол.

Хау, аланы садакъасыз этмегенди Клара.

Алай жашап тургъанды ол, къызын, жашын да юйюрлю этип. Киеую бла насыбы тутса да, келини бла уа тынчлыкъсыз эди. Ол сабий табып къайтхандан арысында, тил битип къалгъан эди анга. Ие тюйюл эди юйюне, арбазына Клара. Асхат а жумушакъ. Ёсдюре билмегенди жаш Клара. Не болса да, юйюрюн чачып, жашымы насыпсыз, сабийин да атасыз этмейим деп, тёзюп тургъанды. Кёп зат эшитирге тюшгенди анга:

– Анабыз а ашагъанмыды? – деп сорса ишден келген Асхат, стол артына олтура.

– Хау, энди фашистлени тёгереклерине айланып турлукъма, – дей эди келин.

Аланы бу тюрлю ушакълары къайтарыла, нени юсюнде да «фашист» деп сагъыныла тургъанына тёзген къыйын эди. Алай а бир эшикле жабылсала, башхаларын ачады Аллах дегенлери кертиди.

Кюнлени биринде Германиядан къагъыт келгенди. Кларадан сора аны ангыларыкъ жокъ. Хартмандан эди ол. Кёп излеп, тапханды Хартман Клараны. Ол, юй адамы ауушуп, кеси жашагъанын, беш жылны излеп, аны кючден тапханын айта эди. Ары, Германиягъа, чакъыра эди Клараны эрттегили къоншусу.

Къагъытла келе, кете, кёп тюрлю сагъыш этгенди Клара. Ахырында къызы Лейлягъа сорургъа базыннганды. Ол а:

– Анам, къатымда турсанг, бек ыразы эдим. Къайын атангы, анангы юслерине тюшерикме деп, сен да унамайса. Къыйынлыкъ кёрюр ючюн къалмагъанса. Ким биледи, анда жашауунг мындан онглуракъ боллукъ эсе уа. Жюрегинг айтханны эт, – дегенди.

Ма алай бла ашыргъанды Лейля бла киеую Клараны Германиягъа. Кёре да баргъандыла ызындан. Гитче шахарчыкъны къыйырында, бир кёл жагъасында ариу юйчюкде жашай эдиле къартла – Клара бла Хартман. Юйню тёгереги уа гюлден толу. Танглары алагъа суу къуйгъан бла башланнганды.

Хартман биринчи ауушханды. Клара уа бери къайтыргъа унамагъанды.