«Артист ауазы бла къараучугъа сау бир спектакльни кёргюзтюрге керекди»

Элбрус районну артистлери фахмулары бла республикадан тышында да белгилидиле. Атмырзаланы Жанна аладан бириди. Ол академиялы жанрны артистиди. Талай заманны Москвада ишлеп тургъанды. Бюгюнлюкде районда Къулийланы Къайсын атлы Маданият юйде «Элли устаз» программагъа кёре ишлеп башлагъанды. Бюгюн ол бизни къонагъыбызды.

– Жанна, жыр адамны къанында болмаса, ёнюне тюшалмайды деп, алай сунама. Сени фахмунг юйюрюнгденми келеди?

– Алай дерге да боллукъду. Атамы бек ариу баритон ауазы болгъанды. Бийик сахналаны унамаса да, тойлада, тенглерини араларында жырлап, кесин кёплеге сюйдюралгъанды. Анам да фахмулу болгъанды. Ол анасындан эртте ёксюз къалып, ыннасы ёсдюргенди. Аны себепли искусство жаны бла усталыкъ сайларгъа сюйгенинде, ыннасы, аманат сабий болгъаны ючюн, жибермеген эди.

– Ауазынгы кючюн къачан эслегендиле устазла? Къайдан башлагъанса биринчи атламларынгы?

– Алгъын пионерлени юйюне кёп сабий жюрюй эдик. Анда билим бериуге бек жууаплы къарагъандыла. Кесими кёп жерде сынагъанма. Биринчи спорт бла кюрешип башлагъан эдим. Каратэден жетишимли болургъа сюйгенме. Сора кесими къоруулай билирча юйреннгенимден сора, сурат ишлеуде табама излемими. Бек аламат сезимле къозгъала эдиле жюрегимде. Устазым къуруда жарыкъны бла тюрсюнлени кереклисича сезип, аланы суратха тюшюре билгеними махтаучу эди. «Искра» деген кинотеатрда кёрмюч къураучу эдиле. Анда мен ишлеген суратла кёп заманны тагъыла эдиле. Манга уа ол, не айтдыраса, хычыуун кёрюне болур эди...

Жыр айтыуда фахмума артыкъ эс бурмай турабыз. Устазыбыз Нина Алексеевна жыр къауум къурайды. Ары тюшеме да, музыка саулай жашаууму бийлейди. Биргеме тенг къызларым Лена Чапленко бла Оля Деружинская бар эдиле. Ала фортепианогъа жюрюгендиле. Бизге онушар жыл бола эди ол заманда. Андан бери жашаууму музыкадан башха татыуу болмагъан сунама.

Ол заманда индиялы киноланы барыбыз да бек сюе эдик. «Танцор диско» фильмге 9 кере къарагъанма. Бир жол бир ансамбльге тюекли инструментде сокъгъанла керек боладыла. Аны таматасы уа экиге айланнган къарындашым эди. Мени, тенг къызларымы да ары чакъырадыла. Къарындашым ол кинону жырын айтып башлайды. Мен а, 11-жыллыкъ сабий, къайры тёзерик эдим, терс жырлагъанын къычырып айтама. Алгъа ыразы болмай къарайды, алай экинчи жырлап башлагъанында да, жаратмайма. Ючюнчю кере къычыргъанымда, тёзмей, мени микрофонну аллына сюейди. Кёп мычый турмай, тепсей, къубула жырлайма. Кесими кинону ичинде суна болур эдим (кюледи).

Ол кюнден сора мени районну хар байрамына элтип, бу жырны жырлатып иги кесек заман тургъандыла. Бютюнда сабий ауаз бла хычыуун эшитиле болур эди.

– Музыка жаны бла билим алыуунг а къалай башланды?

– Школдан сора Нальчикде музыка училищеге киреме. Кесим юриспруденцияны да бек жарата эдим. 1995 жылда КъМКъУ-гъа кирир муратым да болгъанды. Алай, эки сайлауума да бирден жетишалмам деп, музыкада тохташханма. Училищеден сора СКГИИ-ге киреме. Манга ол жылларым бек багъалыдыла. Устазларым Валерий Кайцуков, Жанатайланы Исмайыл, Наталья Гасташева бек уллу къыйын салгъандыла.
Музыка ол бир аламат тасхалы дунияды. Аны тинтир неда таныр ючюн, кёп ныхытлы жолладан ётерге керек болады. Жыр айтыуну тюрлюлерин тинтгенибизден сора, академиялы жырлауну сайлайма. Эстрадалы жырны алгъадан да жырлай эдим. Ол тынч бериле эди. Мен сайлагъан тюрлюсю уа уллу билим эм арымай-талмай кюч да, кёл салыуну излей эди. Аны себепли жарата болур эдим.

Валерий Асланович кесини хар сохтасын бек кючлю сезе эди. Окъуучусуну билимин, фахмусун ачыкълай билген, аны тюз жолгъа жюрегин къыйнамай, кёлюн къачырмай келтире билген чынтты устазым эди.

– Консерваторияда окъугъанынгы да билеме, аны юсюнден да айтсанг эди?

– Юч курсну кесибизде бошагъандан сора, бизни Россейни шахарларында консерваториялагъа билимибизни ёсдюрюр ючюн ашырадыла. Мен Саратов шахарны сайлайма. Нек дегенде аламат устазларыбызны кёбюсю анда окъугъандыла. Ара шахарлада къазауат жашауну бир да жаратмай эдим. Эки къабартылы бла эки таулу болуп барабыз ары. Биргеме Тёппеланы Алим да болгъанды. Ал заманда, не айтдыраса, хар неге да сейирим болуп, сюйюп окъуйма. Артдан-артха уа, биринчиден, юйюме тансыкъ болама, экинчиден а, ала анда берген ишлени тынч, арталлыда къыйналмай этип, эригип къалыучу эдим. Сора сагъышланып, заманымы, жылларымы да бошуна оздургъанымы ангылап, окъуууму жартылай къоюп, бери къайтама. Башха сылтауларым да болгъан болур эдиле ол заманда, ким биледи, ала энчи жашауум бла да байламлы болур эдиле, аланы бюгюн шарт айталмайма. Бери келгенимден сора, Къарчаланы Аминат Хадисовна биягъы институтха къайтырымы излейди. Алай бла кесибизде окъуп бошагъанма.

– Ишлеб а къайда башлагъанса?

– Районубузну Маданият юйюнде. Бек да къууанып, кесими насыплыгъа са-нап. Хар адам да туугъан элинде, жеринде бир хайыр келтирсе, ол чынтты насыпды. Андан сора жашау мени, кёпленича, сынар керекли къоймагъанды. Нальчикде Музыкалы театрда бир ауукъ жыл ишлегенме. Ол кезиуде энчи жашаууму къурасам да, ол кёпге бармады. Ким биледи, жюрегими къайсы сезимлери мындан узакълашырымы излеген болур эдиле – Москвагъа кетеме. Анда иш излерге тюшгенинде, усталыгъыма кёре къыйын эди тапхан. Ол заманнга уа сабийим бар эди. Аны себепли, артыкъ сайлай турмай, техника жаны бла ишге тохташып, кёп жылланы уруннганма.

Туугъан жеримден узакъда болсам да, миллетими маданият энчилигин, байлыгъын, хазнасын бир да унутмагъанма. Академиялы жыр айтыу бла бир ненча заманны ишлемесенг, фахмунг бла хунеринг тас болмасала да, сынамынг ёсмейди.

– Усталыгъынгдан узакълашханынг бюгюн эсленемиди сора?

– Эсленеди. Академиялы амалымы бир кесек унута баргъаным ючюн болур, эстрадада тынчды манга. Болсада алгъыннгы хунериме къайтыр муратдама. Аны ючюн а кёп ишлерге тюшеди энди.

– Академиялы ауазы болгъанланы эстрада жырла айтыуларын жаратмайма. Аланы ёнлеринде бир кюч, бир къатылыкъ эшитиледи. Ол алаймыды?

– Бу амал бла уста айтыр ючюн жырны, бийик даражагъа жетер ючюн, аны излемлерине келиширге керексе. Устазларым Жанатайланы Исмайыл бла Валерий Асланович артист керекли ёнюнде, ауазында бла халында сюйген заманында болалмайды деп, къуруда айтыучу эдиле. Аны ючюн чархы-саны солургъа, ырахатланыргъа керек болады. Артист, эм азындан, он сагъатны жукъларгъа керекди. Ол заманда аны ёнюню кючю кереклисича сакъланады.

Академиялы жырчы эстрада жырны жырлар ючюн, кесине уллу кюч салыргъа тюшеди. Не хычыуун, женгил жыр болса да, аны жылла бла салыннган ёню эстрададан опера жанына бурулуп кетеди. 

Артистни жашауу бек къыйын болады. Иши ауурду. Бир жырны сахнада айтыр ючюн, ол ауазы бла къараучугъа сау бир спектакльни кёргюзтюрге керек болады. Алай бичиледи усталыгъы. Бизде фахмулу артистле кёпдюле. Эстрадада ишлегенле да уллу къыйын саладыла. Маданият жаны бла айныуубуз аман тюйюлдю.

– Сен, жашауну айланч-къыланч жолларындан ётюп, кеси шахарынга келгенсе, сабийлени жыр айтыугъа юйретесе. «Элли устаз» програм-магъа кёре ишлериксе, къаллай жангы муратла бла башлайса?

– Кеси элиме, жериме къайтыр умутум болгъанын эшитип, районда Маданият управлениябызны таматалары бу программа бла ишлерими къабыл кёргендиле. Угъай деялмагъанма. Жерими уллусун-гитчесин да, ташын-сууун да бек сюеме. Аны себепли манга быллай онгла къурагъан Толгъурланы Жаннетге бла Бауаланы Аминатха жюрек ыразылыгъымы билдиреме. Ала бла бирге уа саулай район маданиятны ишчилерине ыспас этеме. Не къадар заман ётсе да, аланы къууанып тюбеулери мени болмагъанча кёллендиргенди. 

Программаны юсюнден айтханда, актёр усталыкъ, сахна сёлешиу бла жыр айтыуда макъамны тюз жарашдырыу бла кюреширге дейме. Мени сабийле бек сюйгенлерин айтыргъа тийишли болур, нек дегенде аланы биргелерине сабий болама. Халлары тюрленнгенин кёрсем, аланы биргелерине халны игилендирир ючюн, билген амалымы, хунерими да аямайма. Сабий жюрек ётюрюк дунияны унамайды. Устаз болсам да, аланы жыл санларына келиширге кюрешеме. Андан сора, абадан адамла бла да ишлерге хазырма.

– Сен кесинги насыплыгъа санаймыса?

– Хау! Биринчиден, адамланы, тенглерими, юйюрюмю, шуёхларымы сюймекликлерин сеземе. Экинчиден, аналыкъны сынайма: къызчыкъгъа онбеш жыл толгъанды, аны ариу ызда юйрете келеме. Ючюнчюден а, жашаууму магъанасы болуп къалгъан музыка бла кюрешеме. Кесим назмулагъа макъам къурашдырама. Алыма билим умут этип келген сабийлени таза кёзлерин кёрюр онгум барды. Ол насып тюйюлмюдю?!