Тарых-маданият эмда табийгъат хазналаны сакълаугъа салгъан къыйынына-бийик багъа

Озгъан жыл октябрьни аягъында Москвада Орус география биригиуню (ОГО) 17-чи съездинде бизни жерлешибиз – Орус география биригиуню Къабарты-Малкъарда Жаш тёлю арасыны башчысы Мокъаланы Тенгиз – саугъаланнганланы араларында болгъанды. Ол Россейни тарых-маданият эм табийгъат хазналарын сакълаугъа салгъан къыйыны эм орус география биригиуню ишлерине тири къатышханы ючюн Россейни Президентини Ыспаслау къагъыты бла саугъаланнганды. Саугъаны съездни биринчи кюнюнде Нобель саугъаны лауреаты Владимир Котляковну бла къыралыбызны белгили географы Николай Касимовну къоллундан алгъанды. Быйыл ол эки уллу жыйылыугъа къатышханды: сентябрьде Алтайда ОГО-ну жаш тёлю араларыны таматаларыны слётуна эмда башында сагъынылгъан съездге. Бу биригиуню съезди беш жылдан бир кере бардырылыргъа керекди, алай пандемия ючюн 2020 жылда интернет байламлыкъда ётген эди. Быйыл съезд 10 жылны ичинде биринчи кере бардырылгъанды.

Жыйылыуну келечилери Москвада жыйылгъан эдиле. Анда айтхылы адамла бла тюбешип, биригиуню ишини юсюнден отчётха тынгылап, оноучу къауумну айырып, уставха тюзетиулени сюзюп, къабыл этген эдиле. Битеу оноула къол кётюрюу бла къабыл этилгендиле – хар бирини да алагъа къатышырча мандатлары болгъанды.

Баш магъаналы жумушладан бири Орус география биригиуню президентин сайлау эди да, анга бир кибик ыразылыкъда Сергей Шойгуну айыргъандыла, Кремльни уллу залында баргъан съездге Россейни Президенти Владимир Путин да сёлешгенди. Ол жумушла бийик даражада ётгендиле.  Мокъаланы Тенгиз туризм бла байламлы ишлеге 2007 жылда, студент заманындан къатышып башлагъанды. Ол жыллада республикабызда туризм бюгюнча айнып тюйюл эди, туризм бла байламлы кёп ишлени башларгъа боллукъ эди. Бек къыйыны-сынаулары болгъан адамланы тапхан. Интернет да кечирек айнып башлагъанды.

Тенгиз кесича сагъыш этген адамла бла бирге жангы маршрутланы къурап, къыйын жолла бла жюрюген машиналагъа, жаяулай айланыргъа сюйгенлеге маршрутланы, фестивальланы белгилегендиле.

2009 жылда, къыйын жоллада барыргъа деп хазырлагъан машина бла «Кавказгъа мамырлыкъ» деген ат бла бардырылгъан экспедициягъа къатышханды. Ол зат а туугъан жерин бютюн иги билирге болушханды. 2012 жылда Сабий чыгъармачылыкъны юйюнде ишлеп башлайды, сора школлада туризмден кружокла ачханды. 2013 жылда нёгерлерим бла бирге къыйын жоллада машинала бла жолоучулукъну сюйгенлени «Кавказны танглары» деген фестивальны бардырыргъа болушханды.

2014 жылда уа Орус география биригиуге аны Пятигорскда бёлюмюнде ишлеген нёгерлерими хайырындан киреме. Ол заманда кёп сейир адамла бла танышыргъа, магъаналы проектлерини жашауда бардырыргъа онг бергенди.

2016 жылда биригиуню толтуруучу дирекциясыны Жаш тёлю бла ишлеуню департаментини оноучулары Тенгизге клуб къураргъа буюрадыла. Алай бла «Альтаир» жаш тёлю клуб ачылады. Андан бери кёп тюрлю жумушла тындырырылгъандыла. Бюгюнлюкде аланы уста таныйдыла, болушадыла, жетишимлерибизге къууанадыла. «Альтаир» Орус география биригиуню грантларын бир ненча кере алгъанды.

2018 жылда ол биригиуню энчи аны аты бла тохташдырылгъан стипендиясына тийишли болгъанды. Анга шагъатлыкъ этген къагъытланы Орус георграфия биригиуню президенти Сергей Шойгу бергенди. 2019 жылда уа Тенгиз Сыйлы грамота бла саугъаланнганды.

2018 жылда ала Грант проектлени къолгъа алгъандыла. Аланы бир ненча проектлери бардыла. Аланы ичинде эм магъаналысы -«Къоркъуусузлукъну школу». Анга кёре, школчуланы туризмде къоркъуусузлукъну амалларына юйретедиле. Ала бла таулагъа чыгъып, альплагерьлеге барадыла. Жети жылдан проект регионла аралы даражагъа чыкъгъанды, биригиуден болушлукъ да алгъанды. Быйыл аны мурдорунда Орус география обществону жангы «Къоркъуусуз табийгъат» деген проекти къырал даражада жашауда бардырылады, ол Россейни беш регионунда ётгенди.

«Хорламны жоллары» деген проектге кёре, жаш тёлюге 1942-1943 жыллада Кавказ ючюн сермешле ётген жерлеге жолоучулукъла къураладыла. Аллай жерлени жокълап, аскерчилени къабырларына сый берип, эсгертмелени кёрюп къайтыуну жаш тёлюню юйретиуде магъанасы уллуду.

Дагъыда «Туризмни эм краеведенияны школу» деген проектлери бусагъатда республикабызда бардырылады. Анга Президентни грантларыны Фондундан ахча берилгенди.

Республикабызда тарых, табийгъат, маданият, археология хазналары кёпдюле, аланы асламысы тау жерледе сакъланнгандыла. Аны бла байламлы «Тауланы хазнасы» деген этнография проектни къурар мурат барды. Анга кёре жаш адамланы тарых эсгертмеле сакъланнган жерлеге жолоучулукъларын къурарыкъдыла.

Дагъыда таулагъа жолоучулукъла къурап, саулукълары бла байламлы чекленнген онглары болгъан адамланы ол ишлеге къатышдырыр онгла уа къурарча проект да хазырлагъандыла. Аны Адаптив школ бла бирге эки жылны бардырадыла. Саулукълары бла байламлы чекленнген онглары болгъан сабийлеге туристлени слётун эки кере бардыргъандыла. Къутхарыучуланы отряды орналгъан жерде алагъа тыйгъычлары болгъан маршрут къуралгъанды. Волонтёрланы болушлукълары бла ала ол маршрутну ётгендиле, пионер отну тёгерегинде олтуруп да солугъандыла. Бу лагерь энтта да къуралса, кёпле бек сюерикдиле.

Орус география биригиу бла бирге бардырылгъан иги кесек хайырлы жумуш тамамланады.  Сёз ючюн, ОГО 1845 жылда къуралып, къырал бла, жамауат бла байламлыкъда узакъ жолну келеди. Ол дунияда бек эртте къуралгъан жамауат биригиуледен бириди. Ала Уллу къыралыбызны деменгили ишлерине къошумчулукъ эталгъанлары бла ёхтемленедиле. Биригиу регионлада башламчылыкълагъа билеклик этгенден тышында, алагъа кёллендиреди, учундурады.

Жаш тёлюню патриот ниетде юйретиуде, чыныкъдырыуда да аны магъанасы уллуду. Сёз ючюн, жашланы таулада айландырып, ол алагъа берген хайырны да энчилерчады. Бусагъатда жаш тёлю мытырды, жангы затлагъа юйренирге сюймейди деген оюмланы эшитирге болабыз. Аны сылтауу барды: ала асыры тынч, аш-суу элпек табылгъан заманда жашайдыла. Аланы хар кереклерин ата-анала, къырал тапдырадыла.

Кёпле аллай жашау хар заманда да болмагъанын билмейдиле. Ол себепден  аланы тыйгъычладан ётерге, кеслери къыйынлары бла жетишимле болдурургъа юйретирге тийишлиди.

Быллай биригиуге къалай кирирге боллукъду? Жыл санына кёре неда бир башха тыйгъычла бармыдыла? Сен оюм этгенден, республикабызда туризмни андан ары айнырына не зат жетишмейди  деген соруулагъа, Мокъаланы Тенгиз былай жууаплагъанды: «Анга 18 жылы толгъан ким болса да къошулургъа боллукъду. Адам ОГО-ну сайтында заявка берсе, анга къарарыкъдыла. Ол ары нек кирирге сюйгенин ангылатса, аны ары аллыкъдыла. Алай бу биригиуге къошулгъан адам аны ишлерине къатышыргъа керекди. Башхача айтханда, зат да этмей турургъа жарамайды. Айхай да, бизде музейле аздыла. Республиканы туризм айнырча районларыны хар биринде да эски заманланы, шёндюгю жашауну да бирикдирген, къонакълагъа толу хапар билдирген музейле керек болуп турадыла. Сора инфраструктураны айнытмай жарарыкъ тюйюлдю. Адамла аслам жыйылгъан жерледе кир-кипчикни, къалгъан-къулгъанланы атарча орунла, аякъ жолла, тёгерекни айбатлыгъын бузмагъан, тизгинли сатыу этилген жерле болургъа керекдиле», – деп жууаплагъанды.