Не болумда да, от жагъаны жылыуун сууутмагъанды

Узакъ тау элледе алгъын заманлада жашау къыйын болса да, таулуланы жюреклери алагъа тартханды. Мен хапарын айтырыкъ Айшаланы Къубадийни жашы Мурат бла аны юй бийчеси Хочуланы Къалмукъа да, чынтты таулулача, Къара- Сууну жанлары-къанлары бла сюйюп, анда юйдегили да болуп, уллу, ариу да юйюр  ёсдюргендиле.   

Айшалары, Хочулары да кёчгюнчюлюкге дери  акъылман Кязимни элинде – Шыкъыда – жашагъандыла. Анда юйдегили болгъандыла, сабийле ёсдюргендиле,  мюлк къурагъандыла, малла тутхандыла. Кязим хажини назмуларына тынгыларгъа сюйгендиле, аланы кёлден да билгендиле.  Къалмукъа да, тенглеринден артха къалмай, окъуп, билим алыргъа итиннггенди, акъылманны назмуларын  кёлден билгенди. 

Болсада къадар анга жаланда алты классны бошаргъа буюргъанды. Тау элге сюргюнню къара булуту жетгенде, башха эллилери бла бирге, аланы юйюрлери да туугъан жерлеринден зор бла кёчюрюледи, сёзсюз,   азап чегер ючюн да къалмагъандыла. Болсада бек къыйын кюнлеринде Къалмукъа Кязимни  назмуларын эсгерип, латин тилде окъургъа заман тапханды, ала анга жашауунда болушлукъ эте, таянчакъ болгъанлай да тургъандыла. 

Ол кюнлени таулу ана кёп кере эсгериучю эди: «Ачлыкъ, жаланнгачлыкъ къысха заманда, баям, адамланы бир бирлерине жан аурутуу, халаллыкълары, жууукъ кёллю болгъанлары къыйынлыкъны хорларгъа болушхандыла. Ала юйге бир кюн окъуна къонакъ келмесе ырыслагъандыла, ач, суусап жолоучугъа мангылай жарыкълыкълары бла тюбегендиле.  Къоншуда, тийреде  сабийлени эркелете, аланы аш къангаларына олтуртхандыла, ханча, бийча кёрюп сыйлагъандыла…».

Кёчгюнчюлюкге дери, артда, туугъан жерге къайтханда да Айшаланы бла Хочуланы юйюрлери къоншуда  жашагъандыла. Жаш да, къыз да бир совхозда бет жарыкълы ишлегендиле. Жигер къыз бла  оюмлу жаш, бир бирлерин жаратып, кюнлени биринде къадарларын да бир этгендиле. Бирге  алтмыш алты жыл жашагъандыла. Жашауларыны ахыр  кюнлерине дери да ала  бир бирге кёзюнг  къара болсун деп сюелмегендиле. Хар заманда юйюрню  ариу адетлери, намысы юлгюге айтылгъанды. Къара –Суу элде  бу толу юйюрге кёпле сукъланнгандыла. Анга сейир этерча да тюйюлдю: ата бла ана юч жаш бла беш къыз ёсдюргендиле, аланы  хар бирин аягъы юсюне салгъандыла, билим алдыргъандыла, адеп-къылыкъгъа юйретгендиле, юйдегили да этгендиле. Аладан туугъанланы жетишимлерине да къууаннгандыла. Ала уа,  насыпха,  бек кёп болгъандыла.

Юйюр тамата кёчгюнчюлюкден къайтхандан сора, Мечиланы Кязимни атын жюрютген, ызы бла Аттоланы Салих атлы («Коммунизмге жол») колхозда  малчылыкъны айнытыугъа уллу къыйын салгъанладан бири болгъанды. Колхозгъа ишге уа ол онтёрт жылында  чыкъгъанды. Алгъа сабанлагъа суу сугъарып тургъанды. Экеуленни орунуна ишлегенди. Он жылында атасы ёлюп, юйюрде жангыз эр киши болуп да ол къалгъанды. Юч эгечине бла анасына билеклик этгенди. Муратны  иш кёллюлюгю, жигерлиги ючюн аны «Сыйлылыкъны Белгиси» орден эмда «Жигер уруннганы ючюн» майдал бла да саугъалагъандыла, тюрлю-тюрлю грамотала бла да белгилегендиле. Ол урунууну ветераны эди.

Атаны бла ананы бек уллу жетишимлери, саугъалары уа сабийлери эдиле. Аланы барысыны да бийик педагогика билимлери барды. Тамата жашлары Мурадин бусагъатда пенсиядады, туудукъларын ёсдюреди. Мухадин кёп жылланы Къара-Сууда мектепге директорлукъ этип турады. Аны жашы  Кязим Нальчикде «Кюн шахар академияда» математикадан окъутады, ол  билим берген кёп жашла бла къызла математиканы сайлап, жашауларын андан ары  аны бла байламлы этгендиле, этедиле. Айырмалы окъуучулары ючюн Айша улу республиканы Башчысыны саугъасына да тийишли болгъанды.

   Эдуард да билим бериуде кёп жылланы ишлегенди. Фазиканы  урунуу стажы къыркъ жылдан  иги да атлагъанды, бусагъатда пенсиядады. Раиса да элде химиядан бла биологиядан окъутады. Баш иеси, малкъар халкъны «Алан» жамауат организациясыны башчысы  Жаболаны Жабрали бла сабийле ёсдюреди. Аланы тамата жашлары  Жамал Къабарты-Малкъар къырал университетде математика факультетде  преподавательди  эмда  деканны орунбасарыды. Аны кичиси  Камал КъМКъУ-ну  ингилиз  бёлюмюн бошап, аскерде къуллукъ этип, тамата лейтенант чында  къайтханды. Бусагъатда  Ич ишле министерствода тамата эксперт – криминалистди.   Мариям пенсиядады, Асият элде мектепни  ашханасында аш-суу этеди, Маржан да мектепде  кёп жылланы  ишлегенди. Ол баш иеси Ёлмезланы  Къубадий бла жети сабий ёсдюргенди, туудукъларына къууана жашайды.

Муратны бла Къалмукъаны туудукъларыны бир къаууму Москвада тутхан жумушларын жетишимли бардырадыла. Сёз ючюн, Зульфия  университетни биология факультетин тауусуп, бусагъатда ара шахарда лабораторияладан биринде ишлейди. Зарема уа КъМКъУ-ну ингилиз тил бёлюмюн бошагъанды. Ич ишле  органлада къуллукъ этеди. Бир туудукълары Аналаны  Муслим аскерде къуллукъ эте турады, Атабийланы Магомет бла Жаболаны Кязим а,  энчи аскер операциягъа къатыша, Ата журтну сейирлерин къоруулайдыла.

Туугъанла, туудукъла да ата юйлерине терк-терк келиучюдюле. Ала келселе, Муратны бла Къалмукъаны  тёппелери  кюнча жарыучу эди. Жарсыугъа, юйюр таматала дунияларын алышхандыла. Алай болса да, Айшаланы юйюрлерини ахшы, огъурлу адетлери, тёрелери юйден, юйюрден да кетмегендиле. Ала  Муратны бла Къалмукъаны тыпыр ташларын бек къаты сакълайдыла. Ол а уллу да, огъурлу да юйюрню  жашаууну тутуругъуду. Къартла дунияларын алышхан эселе да, ала салгъан ариу ызны  андан ары кырдык басмай турады, от жагъаларыны жылыуу да къурумайды.  Бусагъатда Мурат, Къалмукъа да сау болсала эди, сёзсюз аладан сора туугъан туудукъларыны окъууда, ишде, къуллукъда жетишимлерине да бек къууанырыкълары сёзсюз эди. Ала уа алада эллиден атлап барадыла. Ариу, огъурлу адамладан керти да  иги тирлик  къалады!

Ата-ананы жылыуун бюгюнлюкде  юйюрню  кичи жашы Эдуард сакълайды. Насыпха, келинле, киеуле да къыйынларына тийишли асыллы, иш кёллю адамла болуп тюшгендиле да, юйюрню  эрттеден келген ахшы, жашау жорукълары – халаллыкъ, чомартлыкъ, кеси къыйыны бла баш кечиндириу –сакъланадыла. Анга абаданла ёсюп келген тёлюню да тюшюндюре барадыла.