Улоулада - биринчи эришиуле

Жер башында биринчи автомашина эришиуле онтогъузунчу ёмюрню ахырында Францияда ётгендиле. Анга къатышханла 1895 жылда 13 июньда Париж – Бордо – Париж жолну (узунлугъу 1200 километр) эки кюнню ичинде ётерге керек эдиле.

Ол эришиуге 46 адам къатышханды. Аланы машиналары уа кимни да сейирге къалдырырча эдиле: 29 – бензин отлукъ, 15- къайнар суу, экиси уа электрокюч бла ишлегенле. Болсада биринчи жерни Эмиль Левассор алгъанды. Аны Panhard-Levassor машинасы ол жолну бир сагъатха 24,4 километр къызыулукъ бла ётгенди.

Бу французлу спортчу ары дери да машинала къурау бла кюрешип тургъанды. Тенги бла бирге агъач жарашдырыучу станокла чыгъаргъан фабрикасы бар эди аны. Ала бу эришиулеге дери эки машина къурап, аланы сатып да тургъандыла.

Эмиль Левассор ауушхандан сора Парижде анга эсгертме орнатхандыла. Юсюнде уа ол биз сагъыннган эришиуледен сора айтхан сёзлерин жазгъандыла: «Сейир-тамаша! Мен бир сагъатха 30 километр къызыулукъ бла баргъанма!».

Бизни къыралны биринчи танкы

1920 жылда 31 августда Тёбен Новгородда Къызыл Сормово заводну къабакълары ачылып, андан «Эркинлик ючюн къазауат этген жолдаш Ленин» деген женгил танк чыкъгъаны Россейде биринчи танкны туугъан кюнюне саналады. Ары дери уа быллай машиналаны сынам халда къурау бла В. Д. Менделеев 1911-1915 жыллада кюрешгенди. 1915 жылда 18 майда А.А. Пороховщиков этген танкны ишлетип кёргендиле, Н.Н. Лебеденкону проекти бла къуралгъан сейирлик «патчах-танкны» да ол жылда хайырланып башлагъандыла. Алай Менделеевни умутлары къагъытда къалгъандыла, ол экеуленни проектлерине кёре уа бирер танк ишлеген эдиле. Тюрлю-тюрлю сылтауланы хатасындан ала да артда чыкъмай къалгъандыла.

Ол биз айтхан танк а, тюзюн айтханда, Биринчи дуния урушдан къалгъан французлу «Рено FT-17» эди. Анга дагъыда «Орус Рено» деп айтхандыла. Къызыл Аскерни къолуна тюшген техниканы,  кёп затларын тюрлендирип, башха этгендиле, аны хар несин да тинтип къурау амалларын жарашдыргъандыла, бир-бир затларын а жангыдан къурагъандыла. Сёз ючюн, моторун АМО завод этгенди, топларын бла сауутларын а Путилов, Обухов эмда Ижорск заводла чыгъаргъандыла. Алай бла ол бек аламат машина болгъанды. Аны ючюн кёпле «Рено FT-17» танкны быллай техниканы барыны да ата-бабасына окъуна санайдыла.

«Орус Ренону» жашау жолу артыкъ узун болмагъанды: жаланда онбеш машина чыкъгъанды. Бизни къыралны танкла къурау школу да андан башланнганды.

«Къызыл Сормово» заводда уа 1980 жылда эки эсгертме орнатхан эдиле: бири Уллу Ата журт урушну кезиуюнде чыгъып тургъан, кеси да Берлинни алгъанда сермешге къатышхан Т-34-85 танкды, экинчиси уа «Эркинлик ючюн къазауат этген жолдаш Ленинни» макетиди.

Къайнар суу бла ишлеген улоу

1801 жылны ахыр кюнлеринде  Англияда Камборн шахарда жашагъанла, уллу таууш эшитип,  юйлеринден тышына чабып чыгъадыла. Орамладан биринде ала темирден ишленнген, уллу чархлы, кеси да,  желмаууз кибик, тёгерекге къайнар тылпыу бла чючкюрюп баргъан бир сейирлик затны кёредиле. Аны уа механик-конструктор Ричард Тревитик къурагъан эди. Тарыхха ол «Лондонда къайнар суу бла ишлеген арба» деген ат бла тюшгенди, шахарчыла уа анга «Тревитикни желмауузу» деп атагъандыла.

Аны адамланы ташыргъа жарагъан биринчи улоугъа санаргъа боллукъду. Хау, ары дери (1769 жылда) французлу Николя Кюньо да къурагъан эди къайнар суу бла ишлеген машинасын. Алай ол жаланда аскер топланы тартхан, кеси да тынч баргъан зат эди. Тревитикни машинасына уа сегизеулен сыйыннганды.

Кёп да бармай быллай улоула кенг жайылгъандыла. Эркин машинала 24 километр бара эдиле бир сагъатны ичинде. 1834 жылда уа Мачерони бла Сквайер деген экеулен къурагъан машина бир кере бузулмай 2740 километр ётгенди; ол болмагъанча аллай жетишимге санала эди.

Къалай-алай болса да, къайнар суу бла ишлеген машинаны къадары узакъгъа созулмады. Таууш этип, жанындан да исси тылпыуу чыгъып,  келе тургъан улоудан атла юркюп, кеслерин тутдурмай, къачып тебирей эдиле. Атлы арбала тутхан компанияла, жолланы иелери да жангы техникагъа къажау тургъандыла. Баям, андан кеслерини ишлерине къоркъуу кёре болур эдиле. Аны ючюн 1865 жылда «Къызыл байракъны юсюнден» закон чыгъады. Анда айтылгъаннга кёре, энди къайнар суу бла ишлеген улоуну аллында эм азындан 55 метрге кетип, адам чабып барыргъа керек эди. Ол келе тургъан машинаны юсюнден къызыл байракъны булгъап, сыбызгъы бла да сызгъырып билдирирге борчлу болгъанды. Алай ол да быллай техниканы атламларын артыкъ тыялмагъанды. Къайнар суу бла ишлеген машинала уа 1910 жыллагъа дери хайырланыуда болгъандыла.