Таулу учала

Бюгюнлюкде ата-бабаларыбыздан келген аш, хант хазнабыз айный барады. Таулуну хычинин , жалбауурун, сохтасын, жёрмесин, учасын сюймеген  республикабызда, уллу Россейде да тапхан къыйынды.  Бюгюн сайтны окъуучуларын Толгъурланы Бекмырзаны  учаланы бир къаууму бла шагъырей этебиз.

Чемич уча. Чемич учаны асламысында уугъа жюрюгенле хазырлагъандыла. Алай аны уллу къууанчлада да эринмей этгендиле. Аны жарашдырыргъа узунлугъу - бир метр, теренлиги- жетмиш сантиметр, кенглиги уа алтмыш сантиметр болгъан уру къазаргъа керекди. Аны ташлы, суулу эм хунасы болгъан жерде къазаргъа жарамайды. Игиси уа желим топуракълы жерде къазсады, не ючюн десенг, желим аны ичине, тышына да хауаны иймейди.

Хауа кирсе уа, иш зырафды. Уруну тюбюн, тёгерегин да ташла бла сырадыла. Башын гыйы ташла бла жабадыла. Бюгюнлюкде аны орунуна къанжал салыргъа, тюбюне, жанларына уа отха тёзюмлю кирпични хайырланыргъа да боллукъду. Хар не да хазыр болгъанлай, уруда ууакъ тууралгъан къаты агъачдан (чынар, эмен, элме, къайын,  бёрюагъач) от этиледи. Ол отха уллулукълары къаз жумуртхача болгъан 4–5 ташны атып къыздырыргъа керекди. От кюйюп бошаргъа учаны да хазырлайдыла. Союлгъан чемични (улакъны) киндикден чаты таба бир къарыш жырып, ичин чегиледен бла ёпке-бауурдан тазалайдыла. Сора кюйюп тауусулгъан отну мыдыхын ары-бери тюзетип, ары атылгъан ташчыкъланы алып, учаны ичине саладыла. Ызы бла чибижисин, тузун эм башха кереклерин да жетдирип, тузлу суу этип, ары сюйгенингча бир зат да салып, учаны андан толтуруп, иничке сыгъылгъан къара чеги бла богъурдагъына дери тигедиле. Ташчыкъла бир жерге тюшмезча  ары-бери чайкъаргъа керекди.

Башында айтылгъан затла хазыр болгъанлай, учаны ал аякъларын бирге къысып, ол халда арт аякъларын да, аланы орталары бла узунлугъуна чий агъач неда темир таякъ ётдюрюп, уруну эки жанындагъы кертиклеге салып, башын жабып, 1,5–2 сагъатха къоядыла. Хауа кирмезча  башына кырдык зыл- дыла салса игиди. Аны ичинден шорпасын алып ичсе да, бек татыулу ашды.

Улакъ этни бишириуню энтта да бир  тюрлюсю барды.  Союлгъан чемични санлап, уллу сауутха жыядыла. Ары да иги къызгъан, уллулукълары жумуртха чакълы болгъан 4–5 ташны салып, 15–20 минутха къоядыла. Сора, алып, къазанда биширедиле. Тузну эм башха кереклери да адам кеси  сюйгенича къошды.

Той уча. Киеуню аты бла этилгенди. Юч-тёртайлыкъ къозуну териси алынады, ичи да ариу тазаланады, саулай къазанда бишириледи. Сора жангы киеу нёгерлери бла келгенде, тамата алгъыш этип, киеу аякъ бла бирге той учаны къонакълагъа береди. Бу учаны башха къууанчлада да эте-эте тургъандыла.

Айыры уча. Ташыуул бошалгъаннга этилгенди. Бу уча адамла къышха хазыр болгъанларыны белгисича этилгенди. Ол байрамгъа атап, къара сыра, боза да хазырлагъандыла. Ачыкъ жерде от этиледи. Отун кюйюп бошагъанлай, мыдыхы ары-бери жайылады, аны эки жанына эки айры къазыкъ урулады. Аланы бийикликлери уча кюймезча болургъа керекди. Учаны чаты бла ёнгечи буруну жютю болгъан жабышмакъ неда къайын таякъгъа сугъадыла. Ызы бла уча эки айыры къазыкъгъа орнатылынады. Учаны бура-бура турурча  таякъны бир къыйырына кёнделен агъашчыкъ урулады. Жюрегинг жаратханча суугъа туз, жыгыра, чибижи, сарымсах къошулады да, аны ол учаны юсюне къуя-къуя биширесе.

Уру уча. Эгизле туугъанда этилгенди. Ёмюрден бери Беш да Тау элде жюрюген аламат адет болгъанды: юйюрде биринчи туугъан жашха (тунгучха) жоралап атап, къурманлыкъгъа  уру уча хазырлагъандыла.

Аны юсюнден кёп даулашла жюрюйдюле Беш да Тау элде бызынгылыла анга Бызынгы уча да дейдиле, малкъарлыла – Малкъар уча, чегемлиле, басханчыла да жууургъанны кеслерине тартыргъа кюрешедиле. Алай халкъда уа ол уру уча деп жюрюйдю. Малны уллулугъуна кёре (игиси - къозу), тёртгюл уру къазылады, теренлиги – 130 см, эни – 80 см. Уруну тюбю, къабыргъалары да суу неда гыйы таш бла тапчыкъ къаланады (бюгюнлюкде кирпич бла къаларгъа да боллукъду). Ол уруну ичинде къаты агъачдан (чынар, эмен, кюйрюч, кёгагъач, бёрюагъач, къайын) от тиргизиледи. Отун кюйюп бошагъанлай, мыдых тюзетиледи. Союлгъан малны чаты бла ёнгечге сюргю таякъ ётдюрюледи. Уруну эки жанында кезле къояргъа керекди, уча таякъны къыйырлары ары салынырча. Ол кезчикле уа уруну баш жанындан бир 40 см энишгерекде болургъа керекдиле. Учаны уругъа орнатхынчы юсюне тузлу суу, жыгыра, къара чибижи себедиле. Уча жерине орнатылгъанлай, уруну башы, хауасы чыкъмазча гам жабылады. Бурун заманда уруну гыйы таш бла жапхандыла, юсюне дагъыда зылды бла къыртиш гыйыла салгъандыла. Жепи къоймаз ючюн, зылдыла юсюне топуракъ къуяргъа да боллукъду. Бусагъатда уруну башын темир къанжал бла жабаргъа да боллукъду.

Уча уруда 1,5–2 сагъат турургъа керекди.

Сют уча. Мал чалмандан чыкъгъанда, къозу айырылгъанда этилгенди.

Къозу уча тап бишерча, къазанда 3–4 литр суу къайнай тургъанлай, юсюне сют къуюлады. Туз, чибижи, сарымсах, жыгыра кереклисича атылады. Бишип алыннгандан сора уа, 8–10 сагъат суууса, сют уча аллай бир татыулу боллукъду. Сют тёгюлмез ючюн, аны сыпыра-сыпыра турургъа керекди.

Кёмюлген уча. Жортууулдан къайтханда этилгенди. Къозуну боюну кесилгенден сора, териси алынмайды. Ызы бла бир къарыш тенгли быдыры жырылады, ёпкеси, баууру, чегиси, къууугъу, быдыры чыгъарылады, ичи ариу тазаланады. Ол жарылгъан жери бла ичине жууа, туз, жыгыра, сарымсах, чибижи салынады. Алгъын къара чегини тазалап, аны бла ол жарылгъан жерин, боюнун да, кесилгенин да жёрмелегендиле.

Мезди уча. Бу учаны къолундан келген тукъум этгенди, жюзжыллыкъ къартын сыйлап.   Эки ананы эмген бу зоугъа мезди дегендиле. Мезди учаны башын жармай, иги биширип, алай салгъандыла, аны тишлерин алып жашчыкълагъа бергендиле. Сен да кёп жаша деп алгъыш этип, атасы-анасы ол тишлени асырап тутхандыла.

Къонакъ уча. Бу учаны билмеген таулу болмаз. Къой союлады. Аркъа омуроуу алынады. Андан къалгъан сюеклери юсюнде тургъанлай, туз, жыгыра сюртюлюп, кюнде къатдырылады. Кюн болмаса, ожакъгъа да такъгъандыла, тюбюнден мурса от этип къатдыргъандыла. Алай бла таулула къышха жетерча бир къакъ учаланы хазырлап, гумугъа жыйгъандыла. Аны тууар малдан да этгендиле.

Къойчу уча.

Учаны бир тюрлюсю - къойчу уча. Къозуну сояса. Уллу къазаннга уа 1–2 литр сууну къайнатаса. Ол къайнагъанлай, юсюне сют къуяса. Сют боркъулдап тебирегенлей, ары къозу учаны саласа. Бишгенине кёре, ал да аша. Бек биринчи ашладан бирине саналлыкъды къойчу уча.

Къазан уча.

Учаланы бир тюрлюсю - къазан уча. Къойну этин сан-сан этмегенлей, саулай уллу къазаннга салып биширесе. Къазан учаны этин къалияр тузлукъ бла ашасанг, бек аламатды.