Сууукъладан къоркъмагъан гюл

Нальчикде  роза гюллени даражалары  жашил назыладан алаша тюйюлдю. Солуу паркыбызда неда жол жанларында, адамланы юйлерини аллында арбазларында бу  патчах гюлле болмасала, сурат толу болаллыкъ тюйюлдю. Иги кесек жыл мындан алгъа «Известия» газетде Къырал саугъаны лауреаты Хасанияда «Декоративные культуры» совхозну къурагъан Ковтуненкону ишлерини, муратларыны юсюнден жазыла эди. Статьяны атына уа автор «Адамгъа роза гюлню саугъа этигиз» деп атагъанды. Хапар кеси уа Иван Порфирьевични быллай сёзлери бла бошала эди: «Адамны бир зат мудах этди эсе, анга  роза гюлню саугъагъа беригиз, сора бетине къарагъыз, ол, сёзсюз, ышармай къаллыкъ тюйюлдю», -деп.

Кёп адам жыйылгъан жерде заманын ётдюрюрге артыкъ ёч болмагъан, къачан  да сагъышлы Иван Порфирьевич, Хасанияда розала аслам ёсген жерге кирсе, бети жарып, кёзлери къууана, жюреги уа сабийнича бола эди. Ковтуненко ол ишлеген  мюлкде миллион роза ёсдюрюрге мурат этиучюсю бюгюн да хасаниячыланы эслериндеди. «Къаллай бир адамны жюрегин жумушатырыкъды, кёзюн къууандырлыкъды ол миллион!», -деучю эди ол!

Адам жюз жылла бла  роза гюллени жангы сортларын чыгъарыргъа кюрешеди. Жангыз Хасаниядагъы «Декоративные культуры»  совхозда уа  аланы эки миннге жууугъу ёсдюрюле эди! Аллай бир кёп тюрлюсю болгъанына да къарамай, бу адамгъа ол сан да азлыкъ этгеннге ушай эди…

Ковтуненко бир жангы роза тюрлюсюне «Кабардинка» деп да атагъанды.  Ол бек сейирлик  гюл болгъанды. Аны ёсдюрюр ючюн, кёп къыйын салыргъа, оюм этерге, жылла  да берирге  тюшгенди. Болсада  къыйыны зырафына кетмегенди.Ол тюрлю розаны гюллерини тюрсюнлери бир бирге ушамайдыла – къызгъылдымдан башлап къып-къызылгъа кюнча сарыгъа ушагъанладыла. Гюллени тюрсюнлери бек ариу, чапыракълары  да алай, ийислерини ариулугъун а айтып ангылатхан къыйынды. Алай бу гюллени аламатлыкълары алада да тюйюлдю. «Кабардинка»  къыш сууукълагъа чыдамлыды. Аны бек сюйюп сууукъ жерледе жашагъанла ёсдюрлюкдюле.

Иван Порфирьевич «Эльбрус» эм «Казбек» атлы розаны сортларын да ёсдюргенди. Аланы гюллери тау башында ёмюрлюк къарча чиммакъ акъды. «Кавказны пелиуаны» деген сорт а бийикге, терекча ёседи, ол деменгилиди.

Сарыуул (кипарис) –назму терекди, жыр  терекди. Ол кеси да къыбылама жанында болмаса, башха жерледе ёсмейди. Сууукъ жерледе жашагъанла уа нек кёлкъалды этерге керекдиле,  ол бизде ёсмейди деп? Алагъа да сарыуулгъа  ушагъан терекни саугъа нек этмезге керекди  деген сагъышла  Ковтуненкону кёп кере башын бийлегендиле. Алай бла Иван Порфирьевич «аны алышындыргъан» ёрге сыйдам, ариу  ёсген сарыуулну орунуна ишхилдини (можжевельникни) сортун чыгъарып ёсдюргенди. Бу сейирлик  битимни бир ненча тюрлюсю Эрфуртда кёрмючде да кёргюзтюлгенди. «Шимал жерли сарыуул» халкъла аралы  даражагъа жетгенди.

«Не айтыргъа боллукъду,  андан сора, Хасанияда  тюрлю-тюрлю битимле ёсдюрюп тургъан бу сейирлик адамны юсюнден? Жаланда этген ахшы ишлери ючюн, ариу гюллени, юлкюлени, назыланы тюрлюлерин ёсдюрюп, саугъагъа  къойгъаны ючюн жюрек ыразылыкъны, атын дайым да эсгериуню.

Аладан сора да,  ол кёп къалмай бир къауум тереклени зыгытлары эки кереге терк ёсерча амал тапханды, аны  жашаугъа сингдиргенди. Тереклени «жашнатыр» амалны да ол жарашдыргъанды, бир -бир битимле бла уа сейирлик сынаула бардыргъанды», -деп жазылады «Известия» газетни 1963 жылда чыкъгъан статьясында.